De economie ging op wereldreis, de democratie bleef thuis en verzuurde

Politici worden geacht dingen gedaan te krijgen. Als ze dat om een of andere reden niet meer kunnen, kiezen de mensen voor degenen die wél daden beloven. Dertig  jaar neoliberalisme heeft juist dat voor elkaar gekregen. Ofwel moet de economie gedeglobaliseerd worden, ofwel moet de politiek ook op reis gaan. 

  • PROChris Devers (CC BY-NC-ND 2.0) Na Brexit kwam Trump en de vrees is nu dat Le Pen en Wilders volgen. PROChris Devers (CC BY-NC-ND 2.0)

John Vandaele

MO*redactie
Globalisering & wereldpolitiek, Oost-Azië, Centraal-Afrika
16 november 2016

Ziehier het resultaat van dertig jaar neoliberalisme: een golf van populistische nationalisten – USA! USA! USA! – die een soort halfbakken nationaal-socialisme zonder uniformen voorstaan. Een gespierder leiderschap, een beter zorgen voor de “eigen” mensen waarbij de moeilijkheid is hoe je de eigen en vreemde mensen van elkaar onderscheidt, een afkeer van immigratie met een xenofobe ondertoon, een in vraag stellen van vrijhandel (zeker in de VS), een afkeer van internationale samenwerking zoals de EU, …

Na Brexit kwam Trump en de vrees is nu dat Le Pen en Wilders volgen. Als Frankrijk en Nederland (en eventueel Italië), drie van de stichtende leden van de EU, die weg opgaan, gaat de EU dan ook de schop op? Wie zal het zeggen?

Hoe kunnen we die evolutie begrijpen? Wat is er feitelijk gebeurd?

De economie globaliseert

In de jaren zeventig raakte het kapitaal verveeld door de macht van de vakbonden in de welvaartstaten van het rijke Westen, de vele sociale en ecologische regels die de winstmarges aantastten. Er was een sterke vraag naar meer vrijheid om in de rest van de wereld te kunnen ondernemen.

Vrijer kapitaalverkeer vanaf de jaren zeventig was een eerste stap. Meer vrijhandel was een noodzakelijke tweede stap: de vrijheid om de producten die werden gemaakt in de lage loonlanden met lage belastingen, weinig sociale en milieuregels, terug in te invoeren naar de rijke landen met de vele regels en de grote koopkracht.

De traditionele partijen - van centrumrechts tot centrumlinks - maakten die wereld mogelijk.

De toetreding van China tot de Wereldhandelsorganisatie in 2001 was daarin een reuzenstap. Thatcher en Reagan toonden de weg, maar overal maakten de traditionele politieke partijen – van centrumrechts tot centrumlinks - die wereld mogelijk. In het zog van vrij kapitaalverkeer en meer vrijhandel kwam vanaf de jaren negentig ook de migratie van mensen, georganiseerd of ongeorganiseerd.

De belofte was dat dit alles voor iedereen het beste was.

Zeker, het zou nogal wat ontwikkelingslanden vooruit helpen en de convergentie tussen het rijke noorden en het armere zuiden inluiden. Dat is van een onschatbare waarde. Maar de deal steunde op manke fundamenten in de rijke landen. Deze landen die beslisten om de vrijheid van kapitaal en handel op te voeren, waren nationale democratieën, waarvan de bevolking het gevoel had dat ze vat hadden op hun wereld.

De politiek gaf niet thuis

Globalisering ondergroef dat. De politiek, de democratie, bleef vastgespijkerd aan het nationale niveau, terwijl machtige economische, ecologische en migratieprocessen zich ontwikkelden op internationaal niveau. De nationale democratieën hadden er maar heel gedeeltelijk vat op. Het was alsof de economie werd vrijgelaten uit het doosje waarin de politiek opgesloten bleef. De economie ging op wereldreis, terwijl de politieke macht, de democratie, thuis bleef.

Neoliberalen vonden het wenselijk dat de politiek gedomineerd werd door de markt

Voor neoliberale ideologen was dat een wenselijke evolutie: de politiek moést gedisciplineerd worden door de markt. Fiscale, sociale en ecologische regels van verschillende landen moesten door de markt tegen elkaar worden uitgespeeld. Daarbij verloren ze uit het oog dat burgers een soort sociaal contract hebben met hun verkozen politici dat ze kunnen “leveren”.

Zolang de belofte van de globalisering bewaarheid werd, of leek te worden – dat iedereen er beter van werd – leidde dat niet tot grote problemen. Vanaf 2000 werden evenwel steeds duidelijker dat de ongelijkheid toenam. Bankiers, voetballers en techjochies werden steenrijk, de gewone werkmens behield in het beste geval zijn baan en zijn koopkracht.

En de politiek leek niet bij machte daar iets aan te veranderen. Wij scheppen geen banen, zeiden opeenvolgende Belgische premiers Dehaene, Verhofstadt, of Michel toen multinationals die nochtans van fiscale gunstregimes genoten, hun deuren sloten in België.

Wie zegt werkt, zegt inkomen, zegt erkenning, zegt waardering

Deze week nog bekende een Molenbeekse CD&V-er dat er, één jaar na de aanslagen van Parijs, niet eens een eerste stap is gezet naar het aanpakken van het basisprobleem van Molenbeek: dat de helft van de jongeren werkloos is. Wie werk zegt, zegt inkomen, zegt erkenning, zegt zelfwaardering. We weten het al zo lang: jonge mannen zonder werk zijn potentieel dynamiet. Als de politiek daarin machteloos is, stemmen mensen voor outsiders, of trekken ze naar Syrië.

Het lijkt er dus op dat de thuisgebleven democratie na een tijdje mokkend verzuurde. Neoliberalisme ondergroef de geloofwaardigheid van de traditionele politiek. De traditionele partijen die het beleid belichaamden, verloren zowat overal stemmen. Er zijn amper uitzonderingen op die regel, al is de manier waarop het gebeurt uiteraard afhankelijk van het nationale politieke systeem.

In het Verenigd Koninkrijk met zijn politieke tweestromenland kan de afkeer zich moeilijker uiten tijdens verkiezingen: het BREXIT- referendum was een unieke kans. In de VS legde het volk zijn leider op aan de republikeinse partij. In meerpartijensystemen op het Europese vasteland ontwikkelen zich gewoon nieuwe partijen In Nederland, Frankrijk en Italië kunnen populistische partijen de verkiezingen of referenda winnen.

Welke antwoorden?

Als deze analyse klopt, hoe moeten we daar dan mee omgaan?

Eén mogelijkheid is om de democratische politiek naar een hoger niveau te tillen. Vermits de globaliseringscrisis juist leidt tot fragmentatie is deze weg nu moeilijk denkbaar. Zeker, er wordt door regeringen traagzaam gewerkt aan meer rechtvaardige fiscaliteit, maar ook deze internationale route moet minstens ten dele van beneden af worden opgebouwd. Een immense uitdaging, maar de technologie die de economie op wereldreis liet gaan, kan ook de politiek daarbij helpen. Dit is het werk van generaties.

Democratie globaliseren, is het werk van generaties

De andere mogelijkheid is de economie terug in het nationale doosje krijgen door middel van migratiecontroles, minder vrijhandel, minder kapitaalverkeer… Dat is al een tijdje aan de gang, en dat spoor heeft nu dus ook electoraal de wind in de zeilen.

Het is onzeker of deze route de ontevredenen snel kan helpen: het vergt een grote reorganisatie van een globaal georganiseerde economie die niet per se rimpelloos zal verlopen (een handelsoorlog met een protectionistische spiraal is niet ondenkbaar). Deze route gaat gepaard met zondebokdenken waarvan je soms wel het begin maar meestal niet het einde kan inschatten.

Er is tenslotte ook een aanpak denkbaar die op een verstandige manier elementen van de twee basisvisies combineert. Hoe dan ook impliceert het de durf om het eenheidsdenken te doorbreken. Soms moeten vrij kapitaalverkeer en vrijhandel ondergeschikt worden gemaakt aan sociale en fiscale rechtvaardigheid en aan het beschermen van ons leefmilieu. Als het gaat om zoiets cruciaal als werkgelegenheid moeten politici zich op de sporen van het eenheidsdenken durven leggen en nieuwe antwoorden geven.

Laat een reactie achter

Javascript is vereist om dit formulier te gebruiken.

symens christel

Dank u voor dit mooie artikel.

Mijn enige hoop is dat de wereld en zijn politici snel wakker worden worden en we snel kunnen intreden in een een nieuwe wereld met één regering voor de hele wereld, met een groene economie, en een interreligieuzer dialoog, zonder decadentie!

En dit zonder oorlog!

Soms stel ik mij de vraag: wat mogen wij eerst verwachten? een derde wereldoorlog of de opstanding van onze Lieve Heer!

 

 

Hans Becu

 

Ik stel voor dat U dan heel snel contact opneemt met de regeringen van India, China, Irak, Iran en Saoudi ‘Arabie, Rusland….enz, om hun bereidheid tot het vormen van een dergelijke wereldregering te peilen. Ik wens U veel succes. Misschien kan U een schietgebedje tot Allah prevelen, en hem vragen dat ze om te beginnen in de Islamitische wereld stoppen met elkaar uit te moorden in naam van de profeet. Zou al een hele stap vooruit zijn..

Luk Durnez

Na de stedentijd, de graafschappen en de nationale staten is de trend duidelijk: mondialisering. We kunnen nog eens een sterke terugval hebben met protectionisme, veel conflicten en een stilvallende wereldhandel, zoals in het interbellum. Maar daarna gaan we weer vooruit: één wereld, met een sterke VN. Regionale blokken zijn een nuttige tussenstap. Er is dus méér Europa nodig én meer eenheid in de civiele samenleving die Europa een sociale richting instuurt. En de zwakte van de sociaal-democratie is inderdaad dat de nationaal georganiseerde politiek haar nog maar heel weinig sociale ruimte geeft om grote verschillen te maken. En een sterke en ethische wereldregering zal idd aansturen op sociaal beleid, lokale consumptie, gezondheid en milieu.

hans becu

Luc Durnez

Waaruit leidt U eigenlijk af dat die schaalvergroting lineair doorloopt ? Het is trouwens niet eens juist dat dit vroeger zo verliep. Het Romeinse rijk viel uiteen. Dan kwam later Karel de Grote, de EU avant la lettre. Ook zijn rijk splitste. En hoeveel voorbeelden uit de geschiedenis moet U nog hebben ? De Sovjet Unie werd ook gesticht op dezelfde hooggestemde principes als de Uwe. Het duurde geen jaar of de Bolsjewieken trokken alle macht naar zich toe en vestigden een vreselijke dictatuur, onder leiding van de menslievendste Mens onder de Mensen : Lenin.

De VN wordt niet sterker, maar boet in aan macht, niet omdat de Westerse landen dat willen, maar omdat de derdewereldlanden en de opkomende economiën, zoals India en China, niet meewillen, zeker niet in ons Westers sociaal en mensenrechtenverhaal. Kijk maar naar Turkije. Of Rusland. De Afrikaanse landen stappen uit het Intl. strafhof, om dezelfde reden : ze willen niet mee, ze voelen zich geviseerd.

Ik denk dat een doordachte vorm van protectionisme, militaire bescherming en vooral grensbewaking en strenge beperking van de migratie veel realistischer is, en daarenboven absoluut noodzakelijk om ons sociaal systeem te redden. Dat zijn allemaal zaken waar linkse sociaaldemocraten zich tegen verzetten. Dus nemen Trump en co het over in de VS., en dat betekent waarschijnlijk de  politieke ondergang van de klassieke sociaaldemocratische partijen in Europa. LInks en de sociaaldemocraten zijn trouwens tot op vandaag uiterst dubbelzinnig en totaal inconsequent : de “progressieve” Magnette, de held van Wallonië, zit wat TTIP betreft op één lijn met Trump en Le Pen. Morgen pleit Magnette na zijn confederale demarche zonder verpinken voor meer Belgische eenheid en solidariteit( La Belgique à la carte), en als ze morgen weer in de regering raken worden ze ineens weer de strafste Eu- voorstanders, nadat ze daarvoor een door Europa met grote meerderheid ondertekend CETA akkoord afgeschoten hebben. Als er gesproken wordt over defensie, zullen ze de eersten zijn om te protesteren als er meer geld naartoe moet. Maar ze zullen waarschijnlijk zeer verontwaardigd  zijn als Trump de Navo-rekening niet meer in de plaats van Europa wil betalen,  als de dreiging van Rusland te groot wordt. Laat staan dat ze zullen accepteren dat er landgenoten sneuvelen voor de Wereldvrede in pakweg Syrie. Dan zijn ze ineens pacifist, en sneuvelen, da’s voor die onnozele Amerikanen.

Vergeet dus Uw wereldregering. Links en progressief moet eerst maar eens realistisch en consequent worden, en vooral leren rekenen en naar de feiten kijken. Dat zal ons veel meer vooruithelpen dan vrome wensdromen…en het zal alvast de enige manier zijn om “rechts” van de macht te houden. Verontwaardigd gemoraliseer hebben we nu al genoeg gehad.

octaaf coeckelberghs

knap artikel, toch even opmerken: ‘nationaal socialisme’, die term wordt te pas en onpas gebruikt en in deze context misbruikt : wat in hemelsnaam was er socialistisch aan een systeem dat gratis werkkrachten leverde aan de grote Duitse privégroepen…het woord werd in  Duitsland ingevoerd destijds omdat de SPD en KP enorm populair waren in Duitsland, met 33% haalde de NSDAP maar weinig meer dan die partijen die stom genoeg geen coalitie aangingen. 

LEES OOK

Agência Brasília (CC BY 2.0)
Brazilië laat straks de VS achter zich en wordt de grootste sojaproducent ter wereld. Ook de groei in de maïsproductie zal voornamelijk uit Latijns-Amerika komen.
Foto: Frank Schwichtenberg (CC BY-SA 4.0)
De G20-top zal op z’n minst interessant worden. De vergadering van negentien landen en de Europese Unie is bedoeld als forum voor internationale samenwerking.
© Oxfam-Wereldwinkels
Met de komst van de Amerikaanse president Donald Trump rolt deze week een golf van protest over onze hoofdstad.
ScottMLiebenson (CC BY-SA 3.0)
Facebook, Google, Uber, Airbnb,… het kapitalisme van de grote digitale platformen verandert de wereld. Maar er rijzen ook veel vragen. Is Facebook vergelijkbaar met de Stasi?

Meest recent van John Vandaele

© Kenny Katombe/Reuters
‘Alleen een volksopstand kan in Congo voor verandering zorgen’
‘Alleen een volksopstand kan voor verandering zorgen’, zegt abbé Nshole, de secretaris-generaal van de Congolese bisschoppenconferentie, in een gesprek met MO*.
Tim Deschaumes (CC BY 3.0)
Reactie van een Gutmensch op heer Boudry
Maarten Boudry, een filosoof uit het Gentse, noemde me onlangs in een interview in Knack, wat misprijzend, een Gutmensch.
Sebastiaan ter Burg (CC BY 2.0)
Hoe Michel Bauwens Gent een “partnerstad” ziet worden
De stad Gent vroeg de gerenommeerde transitiedenker Michel Bauwens om ’s werelds eerste stedelijke “commons” transitieplan uit te tekenen.
© www.negenduust.com
De stad als identiteit: ‘In Gent heerst een soort taboeloosheid’
‘Schrijf jij maar eens iets over de Gentse identiteit’, zei de hoofdredacteur die mijn gevoelens voor mijn stad kende. Dat bleek evenwel makkelijker gezegd dan gedaan.
Nooit meer tonen X

Ontdek

MO*nieuwsbrieven

Schrijf je in op onze gratis nieuwsbrieven en blijf op de hoogte van het belangrijkste mondiaal nieuws.

Facebook/Twitter

Blijf op de hoogte van het belangrijkste mondiaal nieuws.

MO*magazine

Abonneer je op ons unieke kwartaalmagazine voor slechts € 28.

Een abonnement nemen

MO*papers

Abonneer je op de gratis digitale achtergronddossiers (pdf) over actuele mondiale thema’s.