“‘Honger en het frietzakeffect’

Oorzaken voor de prijsstijgingen zijn misoogsten in Rusland, Oekraïne, Canada en de Europese Unie. In China en de VS zou de graanproductie wel flink stijgen. En in tegenstelling tot twee jaar geleden, zouden de wereldvoorraden deze keer groot genoeg zijn om een voedselcrisis te vermijden, zegt het Amerikaanse landbouwministerie.
Ook Fevia, de federatie van de Belgische voedingsindustrie, stelt ons gerust. Landbouwgrondstoffen vertegenwoordigen namelijk amper 20% van de kostprijs van voedingsproducten. Het zou verder volgens Fevia niet in het belang zijn van de industrie om prijzen te veel te laten schommelen. De Belg moet dus niet vrezen voor een duurder brood of pintje.
De Boerenbond is er dan weer minder gerust in. Het verleden heeft hen geleerd dat zeer grote voedingsbedrijven prijsstijgingen wel degelijk doorrekenen. Zo besliste Inbev in 2008 om de bierprijs te doen stijgen omwille van het duurdere graan. Toen later de graanprijzen weer zakten, bleef het pintje echter even duur. De Boerenbond noemt dit het ‘frietzakeffect’. Ook als de aardappelen duurder worden, stijgt de prijs van een pak friet vrij snel. Maar dalen doet de prijs van een frietzak nooit meer.
Niet iedereen gelooft dat de hogere productie in China en de VS voldoende zijn om de tekorten elders te compenseren. In Rusland hebben de extreme hitte en de voortdurende bosbranden alvast een kwart van de komende graanoogsten vernietigd. Het Russische landbouwministerie schat dat de oogst dit jaar onvoldoende zal zijn om aan de binnenlandse behoefte te voldoen. Nu al moet de modale Rus voor zijn brood een vijfde meer neertellen. 
Om te voorkomen dat de prijzen nog verder stijgen, stelt Rusland dan ook tot eind dit jaar een exportverbod op graan in. “Graan is geen auto of tv. We kunnen de output niet berekenen voordat de oogst is binnengehaald. Indien we dan kunnen vaststellen dat aan onze binnenlandse vraag kan worden voldaan, zullen we de rest exporteren”, legt vicepremier Shuvalov uit. Ook Oekraïne en Kazachstan overwegen een tijdelijk uitvoerverbod voor tarwe. 
De Wereldvoedselorganisatie noemt de graanprijsstijgingen “irrationele paniekreacties van beleggers”. Maar deze sussende taal stelde onvoldoende gerust. De nervositeit op de graanmarkten nam toe, waardoor de prijzen opnieuw stegen. De markt reageert immers sterk op berichten zoals een exportverbod. 
In 2008 veroorzaakten de hogere graanprijzen een voedselcrisis. Een duurder pintje of pak friet is niet zo leuk voor onze koopkracht. Maar voor de modale Afrikaan die tot 80% van zijn inkomen aan voedsel moet besteden, betekenden verdubbelde graanprijzen gewoonweg honger. Er braken dan ook voedselrellen uit in een aantal Afrikaanse landen, Haïti en Bangladesh. Door de voedselcrisis hadden maar liefst 850 miljoen mensen chronisch honger. 
Waar vroeger een actief overheidsbeleid de landbouwmarkt sterk reguleerde en daardoor de landbouwprijzen in bedwang hield, jojo-en vandaag de grondstofprijzen op en neer. Bovendien versterkt financiële speculatie deze op- en neergaande prijsbewegingen. In 2008 was volgens de Wereldbank speculatie op termijnmarkten zelfs de belangrijkste oorzaak van de voedselcrisis, niet de hogere vraag naar graan voor voeding, veevoeder of bio-ethanol. 
Een en ander leidde toen tot zeer wrange reclameslogans. Zo bood KBC twee jaar geleden een beleggingskorf aan die cacao, koffie, suiker, tarwe, mais en soja bevat. “Zo kunt u het tekort aan voedingsmiddelen en de daaruit volgende stijging van de voedselprijzen maximaal in uw voordeel keren”, luidde het enthousiast in hun reclamefolder.
De hogere graanvoorraden zouden de speculatie tegenwoordig moeten tegengaan. Maar ook vandaag hebben de speculanten de weg naar de graanmarkt gevonden. Zo meldde Bloomberg enkele dagen geleden dat de verkoop van warrants op de tarweprijs op het hoogste niveau van dit jaar is beland. Banken als DZ Bank en Royal Bank of Scotland hebben deze maand alleen al 82 tarwegerelateerde warrants uitgegeven. Ter vergelijking: in de eerste 7 maanden kwamen er 159 van zulke producten op de markt. 
Een warrant geeft een belegger het recht om tegen betaling van een premie een vaste hoeveelheid tarwe tegen een overeengekomen prijs te kopen of te verkopen. Vooral individuele beleggers gebruiken de warrants om te gokken op de snel oplopende prijs van het graan. Maar ook grotere fondsen doen hun best. Zo meldt Geert Noels, hoofdeconoom van Econopolis, dat enkele weken geleden een Brits hedgefonds nog de hele Europese cacaovoorraad heeft opgekocht. Ook de cacaoprijs staat al meer dan een jaar op een historisch hoogtepunt. 
Jojo-ende graanprijzen, het frietzakeffect en gokzucht… Voedsel is geen product als een auto of tv. Tegen voedselcrises is meer nodig dan een iets grotere graanschuur. De Boerenbond pleit alvast voor een verbod op speculatie op voedingsgrondstoffen, en wordt hierin gevolgd door Synagra, de beroepsvereniging van graanhandelaars en de NAV, de Nederlandse Akkerbouw Vakbond. Financiële speculatie op voedingsgrondstoffen is minstens onethisch, en dus onaanvaardbaar. Een sterk regulerend overheidsbeleid om dergelijke speculatie aan banden te leggen, is inderdaad meer dan ooit vereist. Het had twee jaar geleden al moeten zijn ingevoerd.