Bosnië: between a rock and a hard place

Sarajevo. Een wandeling door de stad is een wandeling door een lang uitgerokken lint geschiedenis, stappen op een tijdlijn waaraan de pijl ontbreekt die de richting aangeeft. En voor wie niet weet waar hij naartoe wil, zijn alle wegen goed.

  • Thomas Auman Sarajevo, getekend door zijn recent verleden en een verre toekomst. Thomas Auman

Tussen Oost en West

“Where East meets West” leidt de toeristische gids de plaats routineus in. Geen holle woorden. Terwijl het Turkijë van premier Erdogan een vriendelijke hand uitsteekt naar Bosnië, houdt Europa de belerende wijsvinger boven het land. Maar Brussel is veraf en toont niet veel meer ambitie dan het  status quo in de periferie van Europa te kunnen behouden. Ondertussen wordt Bosnië gekoloniseerd door wie denkt er wél belang bij te hebben. De geschiedenis herhaalt zich niet, ze is nog niet voorbij.

Tussen kolonisatie en protectoraat

Ferhadija, de belangrijkste wandelstraat van Sarajevo gonst van het leven. De straat wordt grotendeels gevuld door jongeren die net te jong zijn om te kunnen getuigen over de drie jaar en negen maanden durende belegering van Sarajevo. Ze studeren, timmeren aan een toekomst en hebben elkaar lief. Love is in the air. De diepe groeven in het aangezicht van de binnenstad zijn gladgestreken met een dikke laag make-up waaronder oude littekens jeuken. In de stegen een wildgroei aan jeugdherbergen. Hostel Europa, hostel Hamam of Franz Ferdinand. Het toerisme vond zijn weg terug naar Sarajevo. De gids suggereert een daguitstap naar Srebrenica, Banja Luka of Mostar, het Belfast aan de Neretva.

Aan het eind van de straat warmen enkele kinderen zich aan de Eeuwige Vlam, een communistisch eerbetoon aan de bevrijders van Sarajevo na de vier jaar bezetting door Nazi-Duitsland en zijn kroatische vazalstaat. Tussen het monument en het Iraans Cultureel Centrum haasten de wandelaars zich voor de laatste kerstinkopen naar het BBI winkelcentrum.

Het BBI-center is, voor wie het zich kan veroorloven,  een zeven verdiepingen hoog winkelparadijs. Boven de zevende verdieping bevindt zich de redactie van de plaatselijke afdeling van Al Jazeera. Het gebouw werd gefinancierd met 35 miljoen euro afkomstig van Bosna Bank international, een dochterbedrijf van Dubai Islamic Bank en Abu Dhabi Islamic Bank. Het overgrote deel van Bosnische financiële instellingen is in buitenlandse handen: het Midden-Oosten, Turkijë, Oostenrijk, Italië, Duitsland en in het Servisch landsgedeelte domineren Rusland en Servië de bankwereld.

Ondertussen haalt men in het Iraans Cultureel Centrum oude historische banden nog wat verder aan. Een vijftigtal toeschouwers luistert naar een toespraak die vakanties in Iran aanprijst met de titel: ‘Waarom Iran?’

Omdat Iran tijdens de Bosnische oorlog, met goedkeuring van Bill Clinton, wapens bezorgde aan de islamitische strijdkrachten in Bosnië en Herzegovina. Sindsdien is Iran zichtbaar aanwezig in Sarajevo. Eerder vroeg Iran als vriendendienst aan Bosnië om bij de Verenigde Naties ‘een constructieve en positieve houding ten opzichte van Iran zijn recht om nucleaire energie te gebruiken’ aan te nemen.

De Bosnische regering echter, bestaande uit zowel Kroaten, Serviërs en moslims houdt officiëel koers richting Europese Unie. Maar Iran is ook minder zichtbaar aanwezig aan de grenzen van Europa. Honderden Iraanse geheimagenten trachtten er te infiltreren in religieuze milieus. Iran heeft het er wat moeilijk mee dat Bosnië zowat de meest liberale en open moslimgemeenschap ter wereld huisvest. Een eeuwenoude houding die onlangs door het Amerikaans PEW Institute werd herbevestigd.

Uitzonderingen bevestigen de regel. In november werd Mevlid Jararevic veroordeeld tot vijftien jaar nadat hij in 2011 de Amerikaanse ambassade te lijf ging met een kalashnikov en daarbij een politieagent verwondde. Een waanzinnige roep om aandacht van een enkeling: de Amerikaanse ambassade is een zwaarbewapende bunker in het administratief centrum en de Bosnische moslims zijn de Verenigde Staten al even dankbaar als Iran voor hun steun tijdens en na de Bosnische oorlog.

Het Amerikaanse Shell mag binnenkort in de federatie van Bosnjakken en Kroaten de olie-en gasreserves exploiteren. In de Servische Republiek heeft het Russische bedrijf Zerubeznjeft de energiereserves al een tijd in handen. Ongeveer alle winstgevende bedrijvigheid en alle grondstoffen van het land tot het bronwater toe zijn onder cencessie toegewezen aan niet-Bosnische bedrijven.

In een land dat politiek vleugellam is, is het goed toeven voor wie er wat kan verdienen.

Between the devil and the deep blue sea

Het is voldoende geweten maar veel te weinig herhaald: Bosnië-Herzegovina is een gesegregeerde samenleving met parallelle staatsstructuren, onderwijs en culturele instellingen. En twintig jaar segregatie is een lange tijd. ‘Bosnië heeft een Nelson Mandela nodig om deze spiraal te kunnen doorbreken’, roept een betogende student luidkeels op de stoep van het parlement.

Het geluid van kranen, slijpschijven en krakende tramstellen snerpt. Naast het perfect gerestaureerde parlement wordt hard gewerkt aan het Sarajevo City Center. Een megalomaan project dat een onbetaalbaar hotel, een ondergrondse parking, ontspanningsruimte en een aantal burelen voorziet. Kostprijs is 59 miljoen euro; de Bosnische politieke klasse zorgt goed voor zichzelf.

Het gemiddeld loon in Bosnië bedraagt 400 euro, een gepensioneerde moet het stellen met 150 euro. Wie zelfs maar voor een schram in het ziekenhuis verzeilt, moet zelf voor de kosten opdraaien. Het gebeurt vaak dat men op straat geld inzamelt voor bijvoorbeeld een kind waarvan de ouders de operatie niet kunnen betalen. Dat is nu niet anders. ‘In welk ander land is het mogelijk dat men geld moet inzamelen op straat voor iets waar de overheid normaal gesproken voor instaat?’ vraagt de jongeman retorisch.

De voorbije zomer nog brak aan het parlementsgebouw te Sarajevo massaal protest los omdat het parlement het maar niet eens raakte over het de vraag of er op de identiteitsdocumenten al dan niet een verwijzing naar etnische afkomst moet worden toegevoegd. Door de crisis hieromtrent kon een baby die een dringende operatie nodig had, het land niet verlaten. Het protest stierf met de baby. De identiteitskwestie is onder grote druk van buitenaf ondertussen weliswaar geregeld maar de wetten die in het Bosnische parlement onder druk van Europa worden goedgekeurd, blijven dode letter.

De stoep voor het parlementsgebouw is wel vaker het decor van een protestactie. Net voor kerstmis werd zowel in Banja Luka, Tuzla als Sarajevo geprotesteerd omdat het Erasmus uitwisselingsprogramma alweer strandt op de staatsstructuren van Bosnië. Bosnië heeft immers geen minister van Onderwijs op federaal niveau en de bevoegde minister van de Servische Republiek geeft geen toestemming voor voor de uitvoering van het akkoord.

Tussen de machthebbers van de Servische Republiek en Europa gaapt een diep gat van honderd jaar geschiedenis. Een student toont een Europese vlag, meteen het enige teken van Europese aanwezigheid dat ik te zien krijg in een stad waarin jongeren dromen van Europa- lees Duitsland- en de Turkse wassende maan deel uitmaakt van het straatbeeld. De universiteit van Sarajevo wordt druk bezocht door Turkse studenten.

Danas u savezu, sutra u kavezu!’ klinkt het in koor voor het parlementsgebouw: ‘Vandaag in het parlement, morgen in de cel!’ Europa probeert druk te zetten om Bosnië de wijdverbreide corruptie te laten aanpakken. Niet gemakkelijk in een land waarin de minister van Defensie met zijn privékapitaal het hoogste gebouw in voormalig Joegoslavië laat neerpoten. Een 176-meter hoge toren waaruit de redactie van zijn eigen krant Dnevni Avaz neerkijkt op Sarajevo.

De generatie twintigers in Banja Luka en Sarajevo kan op termijn misschien een verschil maken in het land maar in Bosnië kiest men “van knie tot knie.” De sociale druk om zich enkel binnen de eigen bevolkingsgroep te bewegen is groot en wordt versterkt door een staatsstructuur die niet kan werken.

Op honderd meter van het blitse parlement heeft het nationaal museum noodgedwongen de deuren moeten sluiten omdat de grootste Servische partij geen geld wil stoppen in een instelling die niet enkel de Servische cultuur vertegenwoordigt. Het historisch museum van de stad Sarajevo ernaast overleeft amper maar het is er letterlijk huilen met de pet op. De conciërge steekt het licht voor me aan. ‘Dit gebouw is sinds 1995 op geen enkele manier opgelapt, maar gelukkig komt hier regelmatig een bezoeker over de vloer.’ Men kan de stukken shrapnell uit de muur plukken zo men wil. Een bijtende kou vult de sowieso al beenharde en ijzige tentoonstelling over het beleg van Sarajevo.

Tussen protectoraat en Europees land

Het dossier om van Sarajevo de culturele hoofdstad van Europa 2014 te maken, haalde de stemming in het Europees Parlement niet. Turkijë daarentegen blijft onverminderd talloze moskeeën en andere historische bouwwerken die herinneren aan het Ottomaanse Rijk restaureren. Ook op ziekenhhuizen, infrastructuurwerken en industriepanden prijkt de Turkse vlag. Bosnië haalde een mooie zesde plaats in het Turkovizije Festival, de tegenhanger van het Eurovisiesongfestival waarvoor Bosnië in 2014 verstek laat gaan bij gebrek aan financiële middelen.

Het Turkijë van Erdogan wordt wel eens beschuldigd van een neo-Ottomaanse politiek en pro-Iraanse sentimenten. Volgens tegenstanders zou hij in Bosnië een te actieve politiek voeren die doet denken aan neokolonialisme. Bosnië is voor Turkijë een voet tussen de poort die Europa probeert dicht te houden en een plaats waar investeringskansen worden gezien. Echter, omdat Bosnië steeds meer houvast met Europa verliest en de Servische politiek steeds meer opschuift richting Europa, verlegt Turkijë zijn investeringen steeds meer naar buurland Servië.

Midden in het centrum van Sarajevo, naast de Heilige Hart kathedraal, opende in 2012 de “11/07/95 Gallery”, een gallerij die met levensgrote foto’s de genocide in Srebrenica herdenkt en geen bezoeker onberoerd laat. ‘Echter, was TIKA, het Turks bureau voor samenwerking en ontwikkeling, niet met geld over de brug gekomen, dan was het initiatief nooit gerealiseerd’, zegt initiatiefnemer Ivica Pandžić. ‘Lokale en Europese instituten toonden geen enkele belangstelling voor het project.’ In het interbellum al vroeg de Joods-Oostenrijkse schrijver Joeseph Roth zich af: ‘Waarom de Europese staten voor zichzelf het recht opeisen om beschaving en goede manieren naar andere werelddelen te verspreiden? Waarom niet naar Europa zelf?’

Tussen geschiedenis en welke toekomst?

En terwijl Europa aan de kant toekijkt, blijft de Bosnische bodem nog lijken uitkotsen. In Tomašica, dichtbij Prijedor, wordt momenteel een massagraf uitgegraven dat wel eens het grootste massagraf zou kunnen worden dat men kon blootleggen na Wereldoorlog II. Door twintig jaar Servisch stilzwijgen werd het pas deze zomer gelokaliseerd. Ondertussen zijn er meer dan 500 lichamen geborgen, maar ooggetuigen spreken over minstens duizend lichamen en het aantal geïdentificeerde slachtoffers tikt elk uur aan.

De Europese pers schenkt praktisch geen aandacht aan het gebeuren. Nochtans, de gevonden site bevindt zich dicht bij Omarska, waar Kroaten en Bosnjakken verzameld werden in enkele gebouwen van een mijn die dienst deed als concentratiekamp. Toen foto’s van het kamp de wereld schokten, werd Omarska de rechtstreekse aanleiding voor de oprichting van het Joegoslavië Tribunaal in Den Haag waar het proces tegen Ratko Mladic ondertussen het hoofdstuk Srebrenica behandelt.

Ondertussen is het voormalig kamp eigendom van Mittal Steel en is het, alle protest ten spijt, verboden terrein voor overlevenden en nabestaanden. In 2005 beloofde Lakshmi Mittal een herdenkingsplaats te financieren. Een belofte die nooit werd waargemaakt. Een privé onderneming verbiedt de slachtoffers om de misdaden te herdenken. Voor de breekbare Bosnische samenleving nog steeds niet verzoend met het verleden een bittere pil.

Volgens de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO) lijdt tien procent van de Bosnische bevolking nog aan oorlogstrauma’s. Nog steeds kent Bosnië vluchtelingenkampen waar kinderen van de derde generatie na de oorlog dezelfde symptomen van angst vertonen als hun ouders en grootouders. In een officiële mededeling weet de Europese Commissie te melden dat “the difference in rate at which relations were being rebuilt in the former Yugoslavia after the wars of the 1990s and in Europe after World War II was shocking. Namely, 18 years after World War II, the building of a united Europe was in full swing, whereas the pace of building relations in the region today is much slower.” Kennis is nochtans macht.

Between a rock and a hard place

Tussen de pokdalige gebouwen van ‘nieuw Sarajevo’ bouwt men aan nog maar eens een nieuwe moskee. Even verder staat een modernistische, uit beton opgetrokken kerk. ‘Where East meets West’, nog steeds. Een man wiens gezicht teleurstelling uitstraalt vertelt net als de studenten te dromen van een leven in Duitsland. De hand waarmee hij afscheid van me neemt mist een aantal vingers. ‘BOOM!’ verduidelijkt hij. Een paar straathonden draaien de kop om. Dit deel van de stad kan nog een dikke laag make-up gebruiken.

Ook oudere generaties wensen Bosnië in de Europese Unie te zien maar maken zich geen illusies meer. Terecht denken ze het zelf niet meer te zullen meemaken.

De wil, kracht en de middelen nodig om de broodnodige constitutionele hervormingen door te voeren die van Bosnië een land in de ware zin van het woord moet maken, ontbreken. Een vicieuze cirkel.

Brussel, niet tevreden over de hervormingen en strijd tegen corruptie, besloot om 45 miljoen euro, bestemd voor investeringen in transport, infrastructuur en ondersteuning van kmo’s, door te sturen naar Kosovo en regionale huisvestingsprogramma’s. Op jaarbasis komt zo een slordige 80 miljoen euro fondsen in het gedrang.

Ondertussen blijft Bosnië in de uitverkoop staan voor de meest biedende. Naarmate de Europese integratie verder stagneert en Europa hulpfondsen achterhoudt, vermindert het enthousiasme voor de Europese Unie. De actieve politiek van Turkijë in Bosnië wordt als meer vriendschappelijk ervaren. Als Europa zichzelf ernstig wil nemen in zijn ‘eenheid in verscheidenheid’ zou het er goed aan doen om een minder stiefmoederlijke houding aan te nemen ten opzichte van een land dat het continent al meer dan eens onaangenaam verrast heeft.

Zonder jouw steun bestaat MO* niet.

Wil je dat MO* dit soort verhalen blijft brengen?
Steun ons en word proMO* voor maar €4/maand of doe een vrije gift

Word proMO* of Doe een gift