Centraal-Azië grenst aan Afghanistan

Sinds de onstuitbare opmars van de Talibaan in Noord-Afghanistan en de inname van de stad Mazar-e-Sharif, het anti-Talibaan bolwerk op 9 augustus jongstleden, luidden Rusland en de vijf Centraal-Aziatische ex-Sovjetrepublieken angstvallend de alarmklok. Ze vrezen voor een uitbreiding van het islamitisch fundamentalisme in deze regio. Toch is hun vrees ongegrond.
Het is niet de eerste keer dat de opmars van de Talibaan door alle omliggende landen, met als belangrijke uitzondering Pakistan, als een bedreiging wordt ervaren. In Centraal-Azië overheerste vooral de angst om de vraag tot hoever de Talibaan door zouden kunnen stoten naar het noorden. Om de Talibaan af te remmen riep de Oezbeekse president Karimov, een aantal jaren geleden, alle landen in de regio op om de overgebleven anti-Talibaan strijdmachten in het noorden van Afghanistan met alle mogelijke middelen te steunen.

Maar ook de mogelijke opkomst van het fundamentalisme in eigen land jaagt de machthebbers in deze republieken schrik aan. Rusland, Oezbekistan en Tadzjikistan sloten eerder dit jaar al een overeenkomst om samen het gevaar van de radicale islam in de ex-Sovjet-republieken te stoppen. Kirgizië wil zich daar nu ook bij aansluiten.

Nu het noorden van Afghanistan door de Talibaan veroverd is, hebben Tadzjikistan en Oezbekistan hun legers in verhoogde staat van paraatheid gebracht en hun grenzen gesloten. Rusland heeft zijn troepenmacht van 25.000 man langs de Tadzjieks-Afghaanse grens versterkt en -op vraag van de Tadzjiekse leider- andere veiligheidsmaatregelen genomen. De vrees gaat zelfs zo diep dat Oezbekistan aan de VN vroeg om een ‘interventie’ die een einde zou maken aan de strijd in het noorden van Afghanistan.

Islam net iets anders

Ondanks de gebeurtenissen van de jongste maanden in Afghanistan, is het zeer vreemd dat Moskou en de Centraal-Aziatische republieken zo nadrukkelijk de alarmklok luiden over het naderende moslimfundamentalisme in hun regio. Het fundamentalisme heeft zich in Centraal-Azië nog nergens sterk geprofileerd. Zelfs in Oezbekistan, religieus gezien veruit het belangrijkste land van Centraal-Azië, heeft elke uiting van fundamentalisme geen schijn van kans. In augustus werden hier de eerste fundamentalisten veroordeeld.

Het is zo dat de islam een glorieuze geschiedenis heeft in Centraal-Azië sinds het grootste deel van de regio, begin de achtste eeuw door de Arabieren werd veroverd. Het dichtbevolkte Fergana-vallei en de Oezbeekse steden Boechara en Samarkand groeiden uit tot wereldbefaamde culturele en wetenschappelijke islamitische centra. Toch verschilt deze islamitische geschiedenis grotendeels met die van de islam in het Midden-Oosten. De islam is er nooit in zijn puurste vorm beleden. De bevolking van de meeste Centraal-Aziatische landen bestond voornamelijk uit nomadische herders. In Kirgizië en Kazachstan hebben vele nomaden zich vorige eeuw pas tot de islam bekeerd. Hun kennis van de islam is zeer oppervlakkig. Deze nomaden zijn wel moslims, maar hebben de islam vermengd met hun eigen culturele gebruiken en met hun sjamanistische en soefi tradities. De nomaden gingen en gaan zelden naar de moskee en zijn stevige wodkadrinkers. Zelfs varkensvlees staat op hun menu. Ook de rol van de vrouwen verschilt duidelijk met die van hun islamitische zusters in het Midden-Oosten.

Nieuwe kleren voor de keizer

De maatschappelijke rol van de islam is in Centraal-Azië altijd zeer zwak geweest. Familie-, clan- en stamtradities spelen, samen met regionale en etnische tradities, een veel grotere rol bij het bepalen van de eigen identiteit. De enige uitzonderingen zijn de Fergana-vallei in Oezbekistan, hét centrum van islamitische wetsgeleerdheid sinds meer dan duizend jaar, en Tadzjikistan. De val van het Sovjet-communisme in 1991 bezorgde de vijf Centraal-Aziatische republieken onafhankelijkheid en maakte een einde aan zeventig jaar onvrijheid. Met de financiële steun van Saudi-Arabië werd de ene moskee na de andere gebouwd. De koran werd vertaald en onderwezen in de lokale talen en zelfs het Arabisch werd op het leerprogramma gezet. Communistische leiders bleken plots democratisch en islamitisch te zijn. Ze gingen op pelgrimstocht naar Mekka en luisterden hun toespraken op met vele koranverzen en Allahs naam. De islam leefde op, maar die opleving bleef in alle vijf republieken beperkt, door de zorgvuldige manipulatie van de regering. De leiders van de vijf republieken ruilden al gauw hun democratisch jasje voor een stevige, dictatoriale mantel. En de islam gebruiken ze als legitimatie. Ze spreken in naam van de islam, maar zien er op toe dat die islam in dienst staat van hun eigen regime en nooit door de oppositie kan worden gebruikt als politiek alternatief. In de meeste republieken zijn islamitische partijen onbestaande. De aanwezigheid van grote niet-islamitische minderheden, zoals in Kazachstan en Kirgizië, werkt ook belemmerend op de groei van de maatschappelijke betekenis van de islam.

Fundamentalisten maken in Centraal-Azië momenteel geen kans omdat ze niet over het kader, de steun, het organisatorisch netwerk, de financiële middelen of de visie beschikken om uit te groeien tot een gevaarlijk alternatief voor de huidige machthebbers. De enige uitzondering is Tadzjikistan, waar een langdurige burgeroorlog gewoed heeft tussen het communistisch bewind en een coalitie van democratische en islamitische partijen. Die burgeroorlog liep vorig jaar uit op een vredesakkoord dat voorziet in een machtsdeling tussen de regering en de Partij van de Islamitische Wedergeboorte. Deze partij vertoont nauwelijks fundamentalistische invloeden. De leiding is in handen van jonge stedelingen die het klassieke anti-Westerse discours van de hand wijzen. De partij eist geen islamitische staat, is in religieus opzicht tolerant en staat pal achter de eisen van democratische partijen als het gaat om mensen- en burgerrechten.

Politiek gezien maakt het moslimfundamentalisme met zijn oproepen tot verzet tegen het westers imperialisme geen kans. Zowel de leiders als de bevolking weten bij wie hun toekomst ligt: niet in Turkije noch bij het islamitische Midden-Oosten. De republieken kijken verlangend naar het Westen - zoals de VS-, het Verre Oosten -China, Japan en Zuid-Korea-, en Rusland, de traditionele handelspartner.

Versluierde waarheid

Het is niet zozeer het overwaaiend fundamentalisme uit Afghanistan dat de dictators in Centraal-Azië zorgen baart. De wapen- en drugssmokkel daarentegen wel. Evenals de vluchtelingenstroom die op gang is gekomen na de verovering van het Noorden van Afghanistan en de etnische conflicten die deze meebrengen. De legers van de Oezbeekse en Tadzjiekse krijgsheren Dostam en Massoud hebben hun toevlucht gezocht in Oezbekistan en Tadzjikistan om van daaruit een guerrillaoorlog tegen de Talibaan voort te kunnen zetten.

Dit denkbeeldig gevaar geeft de vijf leiders een aardig alibi voor het vergroten van de binnenlandse controle en de nationale eenheid en het versterken van de eigen presidentiële legitimiteit. Rusland wil in de ex-Sovjetrepublieken zijn politieke en economische invloed handhaven en het ‘oprukkend fundamentalisme’ speelt het in de kaart: het zijn Russische troepen die in Tadzjikistan de grens met Afghanistan bewaken.

Kortom, de opmars van de Talibaan zou voor een ernstige instabiliteit kunnen zorgen in de regio, maar tot dan wordt de opkomst van de Talibaan door alle belanghebbenden in de regio voornamelijk voor eigen doeleinden gebruikt.

Zonder jouw steun bestaat MO* niet.

Steun ons en word proMO* voor maar €4/maand of doe een vrije gift. 3190   proMO*’s steunen ons vandaag al. 

Word proMO* of Doe een gift