Geopolitieke kanttekeningen bij een wereld in transitie

EU dreigt te verbrokkelen op het moment dat ze het meest nodig is

© David Criekemans

Title

Op 20 januari 2017 dronk ik met een collega een kop koffie ergens in Vaticaanstad. We waren op zoek naar een WIFI verbinding om de inauguratiespeech van de nieuwe Amerikaanse president Donald J. Trump te kunnen bekijken. Een journalist zou me bellen, en ik had toegezegd commentaar te geven.

Bekeken vanuit het oude Rome leken deze gebeurtenissen in het ‘nieuwe Rome’ een historische betekenis te krijgen. De wereld bevond zich in een versnelde geopolitieke transitie, concludeerden we. Zo ontstond de idee voor mijn nieuwe boek; “Geopolitieke kanttekeningen 2011-2018, en daarna. Een wereld in volle geopolitieke transitie”, uitgegeven bij wetenschappelijke uitgeverij Gompel & Svacina.

Dreigt het Europese continent een geopolitiek schiereiland te worden?

Europa bevindt zich vandaag op een scharnierpunt temidden een wereld in volle geopolitieke transitie. Zijn we onze geopolitieke en geo-economische onzekerheden kwijtgespeeld? Zeventig jaar vrede en veiligheid in Europa, een stabiele trans-Atlantische relatie, vrijhandel en groeiende welvaart, een relatief veilige geopolitieke omgeving sinds 1991. Tot het einde van het vorige decennium leek het alsof deze verworvenheden blijvend waren. Niets is minder waar gebleken. De periode 2011-2018 bracht een geopolitieke herschikking op gang, waarvan de schokken in de komende jaren nog zullen nazinderen.

In steeds meer domeinen zal de EU het heft in eigen handen moeten nemen. We staan er voortaan misschien wel alleen voor.

Europa werd geconfronteerd met een veelheid van crises. Zal de EU in zijn huidige configuratie de geopolitieke herschikking doorstaan? We weten nu al dat dat niet het geval is; het Verenigd Koninkrijk verlaat – bij ongewijzigd beleid – de Europese Unie (EU) in maart 2019.

Met de verkiezing van Donald J. Trump als Amerikaans president en Brexit lijkt continentaal Europa zijn vroegere Anglo-Amerikaanse veiligheidsgarantiemachten kwijt te spelen. De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) bestaat nog, maar wordt door Trump erg mercantilistisch ingevuld in het kader van defensieaankopen. In steeds meer domeinen zal de EU het heft in eigen handen moeten nemen. We staan er voortaan misschien wel alleen voor.

In het Midden-Oosten woedde een Arabische Lente die al snel ontaardde in burgeroorlogen, revoluties, spanningen tussen de grootmachten en een regionale strijd tussen Iran en Saoedi-Arabië. De Iraakse en Syrische crises, de implosie van Libië en de oorlog in Jemen tonen hoe instabiel die regio wel geworden is. De westerse politiek wedde deels op de verkeerde paarden en creëerde mee voor een stuk de instabiliteit die we vandaag in die regio kennen. Maar ondertussen is de geest uit de fles en nieuwe bedreigingen zoals een potentiële confrontatie van Iran door een coalitie van de VS, Israël en Saoedi-Arabië behoren zeker tot de mogelijke scenario’s, al moet dit ten allen prijze vermeden worden.

Grens tussen interne en externe veiligheid vervaagt

De strijd tegen het terrorisme kwam de afgelopen periode steeds dichter bij huis. In 2015 meerdere malen in Parijs en op 22 maart 2016 in Brussel. Was dit het “10 mei 1940” van onze generatie? Ons land beleefde die dag een surrealistisch nationaal trauma. Een keerpunt in de veiligheidspolitiek van ons land? Voordien was dat thema altijd al een zwak broertje. Vandaag lijken de tussenschotten tussen “interne” en “externe” veiligheid verdwenen met de radicalisering van jongeren in Molenbeek en de link met de opkomst van IS/Daesh.

We zoeken nog steeds daar de juiste beleidsrespons. IS mag dan wel verslagen zijn in Irak en Syrië, de strijd tegen het terrorisme mondialiseert nog verder. Een complexe combinatie van socio-economische factoren en persoonlijke achterstelling of vernedering vormen de oorzaken. Maar onderzoek leert ons dat het moeilijk is om profielen op te stellen.

Rusland werd in de tijdsperiode sinds 2011 steeds assertiever, een proces dat al ingezet was sinds 2007. Er bestaat een fundamenteel wantrouwen tussen het Westen en Rusland, als gevolg van uitlopers van de Koude Oorlog. De NAVO moest kost wat kost uitgebreid worden. In de lezing van het Kremlin maakte het Westen gebruik van de strategische zwakte van Moskou in de jaren negentig om de traditionele veilige bufferzone van Rusland uit te hollen. Poetin had niet veel opties meer over. Het destabiliseren van Georgië in 2008 en Oekraïne in 2014 was nog de enig overblijvende manier om te verhinderen dat ook deze landen NAVO-lid zouden worden.

Het westers buitenlands beleid heeft soms te weinig empathie en doet verder aan opbodpolitiek

De Russische Federatie zit vervat in een claustrofobisch gevoel van omsingeling. Dat mag in onze ogen dan wel onterecht zijn, en kan de Russische acties rond hybride oorlogsvoering niet goedpraten, maar toch moeten we het meenemen in onze analyse. Het westers buitenlands beleid heeft soms te weinig empathie, doet verder aan opbodpolitiek en verzaakt de facto te veel om de oorzaken van dit ontstane wantrouwen weg te nemen. Als deze route verder gevolgd wordt zal het alleen maar erger worden en dreigen er grotere “ongelukken” van te komen.

Daar komen de Chinezen

In Azië ontwaakt de Chinese reus. Het is een geo-economische gigant die zijn gestage, zij het lagere economische groei nu ook omzet in geopolitieke en geostrategische macht. Beijing vormt een opportuniteit maar ook een bedreiging voor Europa. Een opportuniteit voor verdere stappen in de versnelde implementatie van meer duurzame technologieën, maar tegelijkertijd ook een actor die het niet zo nauw neemt met intellectuele eigendom.

Tegelijkertijd wordt wat er nog overblijft van de westerse macht in Azië verder geërodeerd door Beijing. Het Noord-Koreaanse vraagstuk lijkt daar een mooi voorbeeld van. Ook de VS worstelt met deze nieuwe geopolitieke omgeving. Enerzijds heeft ze China nodig voor stabiliteit in de regio en economische groei, anderzijds zijn beide actoren duidelijke concurrenten van elkaar. Rond 2030 kan Beijing echt een mondiale speler worden en Washington naar de kroon beginnen te steken, op voorwaarde dat de economische groei aanhoudt en de interne stabiliteit gegarandeerd blijft.

De nieuwe “leider voor het leven” Xi Jinping trekt daarom intern de teugels verder aan en verenigt het land onder een nationalistische politiek. China koopt ook vrienden met het nieuwe “One Belt, One Road” project over land en zee. De “Chinees”-Griekse havenstad Piraeus wordt weldra dankzij Chinese spoorlijninvesteringen verbonden met Belgrado en Budapest. Europa wordt geconfronteerd met een situatie waarbij meerdere grootmachten op Europees territorium eigen activiteiten beginnen te ontwikkelen. Landen als Hongarije voeren al langer een eigen geopolitieke balansstrategie tegen Brussel, door zelf ook met Beijing en Moskou te flirten. Het roept vragen op omtrent de samenhang van de Europese integratie. Is een nieuw schisma in de maak?

Einde verhaal voor Navo?

Blijf op de hoogte

Schrijf je in op onze nieuwsbrieven en blijf op de hoogte van het mondiale nieuws

Voor Europa vormt de verwatering van de alliantie met de Verenigde Staten van Amerika in de afgelopen periode een duidelijk keerpunt. We treden misschien wel een nieuw tijdperk binnen. Washington was al langer bezig met een geleidelijke terugtrekking uit Europa. Obama had meer interesse in een zogenaamde ‘Pivot to Asia’, maar moest omwille van de gebeurtenissen in Oekraïne toch weer noodgedwongen aandacht besteden aan de NAVO. Trump laat de Noord-Atlantische veiligheidsgarantie steeds holler klinken. Het koppelen van defensieaankopen in de VS met die veiligheidsparaplu is een brug te ver.

De NAVO vormt niet altijd een onderdeel van de oplossing van de veiligheidsvraagstukken in Europa, maar is soms ook zelf onderdeel van het probleem.

De NAVO vormt niet altijd een onderdeel van de oplossing van de veiligheidsvraagstukken in Europa, maar is soms ook zelf onderdeel van het probleem. We vergeten dat de veiligheidsgarantie (artikel V) die vervat was in het Verdrag van Brussel uit 1948, en die heden verankerd zit in artikel 42 van het Lissabon Verdrag, veel sterker is dan deze van de NAVO.

Anders dan bij de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie gaat het wel om een automatische militaire bijstandsclausule. Het is dan ook geen toeval dat Frankrijk in 2015 ten tijde van de aanslagen van IS de EU-veiligheidsgarantie activeerde, en niet artikel 5 van het Verdrag van Washington (1949). De toekomst van onze defensie zal wellicht steeds meer Europees worden. Dat impliceert ook de uitbouw van een eigen Europese defensie-industrie in strategische domeinen, die ook commerciële spin-offs met zich mee kunnen brengen (zoals bijvoorbeeld luchtvaart, cyber of artificiële intelligentie).

In plaats van die Europese middelen weg te laten lekken richting Washington worden ze beter aangewend om de eigen capaciteiten verder uit te bouwen. Dat zal nodig zijn, gezien de steeds complexere externe geopolitieke omgeving waarmee Europa geconfronteerd zal worden. De Unie heeft tevens een meer geïntegreerd buitenlands beleid nodig. Het buitenlandspolitieke lot van de lidstaten is immers intrinsiek aan elkaar gekoppeld. Helaas beseffen niet alle Europese lidstaten dit. De uitbouw van een Europese strategische cultuur zal wellicht nog een generatie in beslag nemen.

Een wereld in volle geopolitieke transitie

De internationale betrekkingen bevinden zich vandaag in een fase van grondige herschikking. Nieuwe machten komen op, de gevestigde machtscentra vechten om hun ‘plaats onder de zon’ te behouden. Daar waar in de eerste 25 jaar na het einde van de Koude Oorlog de machtsverhoudingen min of meer voorspelbaar waren en de ‘globalisering’ volop woedde, lijken we nu in een andere fase te zijn aanbeland. Invloedssferen schuiven en de macht van sommige actoren wordt getest, met grote instabiliteit en oorlogen tot gevolg.

De Chinese geo-economische noden geven voeding aan een nieuwe geopolitieke strategie vanuit Beijing, in Eurazië en in Afrika

Intern-politieke ontwikkelingen in het Midden-Oosten leidden tot opstanden, waarvan sommigen ontaardden in burgeroorlogen die nu een ware regionale dimensie kennen. In het economische domein is er competitie om afzetmarkten en opnieuw een interactie met wijzigende politieke invloedssferen. De Chinese geo-economische noden geven voeding aan een nieuwe geopolitieke strategie vanuit Beijing, in Eurazië en in Afrika. De transporteconomische investeringen die de Chinese Volksrepubliek doorvoert langsheen de nieuwe ‘One Belt, One Road’ en de maritieme Zijderoute kunnen op termijn de loyaliteit en keuzes van landen gaan beïnvloeden. Zelfs de Europese landen zullen hiermee rekening moeten houden.

In dit nieuwe boek wordt teruggekeken én vooruitgeblikt op de grote geopolitieke ontwikkelingen die onze tijd vormgeven; de Europese crises, de oorlogen in het Midden-Oosten, terrorisme en zijn grondoorzaken, de relatie met Rusland, de race tussen China en de VS, de crisis in de trans-Atlantische relatie. Het boek eindigt met het bespreken van transversale crises als demografie en migratie, ‘interne’ en ‘externe’ veiligheid, de financieel-economische crisis en haar sociaal-maatschappelijke gevolgen, de (te verwachten) technologische ontwikkelingen en hun impact, en – tot slot – energietransitie en ecologische gevaren.

Het boek tekent scenario’s uit voor Europa in deze nieuwe wereld en levert een bijdrage aan ons buitenlands beleid in dit tijdsgewricht. Er breekt voor Europa een nieuwe periode aan. Brussel kan het zich in zijn buitenlands beleid niet langer veroorloven om in exclusieven met de VS te denken. In de nieuwe geopolitiek-multipolaire wereld moet Brussel een balanspolitiek met alle ‘polen’ voeren: Washington, Moskou, Beijing, Tokio, Londen, enzovoort.

Terug naar Rome

Eén dag na de publicatie van mijn nieuwe boek keerde ik terug naar Rome. In zo vele opzichten symboliseert die stad vandaag het samen lopen van de Europese crises. In 1957 werd hier het verdrag van Rome werd ondertekend, wat de start inluidde van de Europese Economische Gemeenschap. Vandaag is er een populistische regering aan de macht die een model voorstaat dat ingaat tegen verdere integratie. De migratiecrisis en de Eurocrisis komen hier opnieuw samen. Een alternatief model wordt er ‘uitgetest’.

De vrees bestaat dat Europa op termijn opnieuw langzaam zal verbrokkelen, net op een moment dat het continent geconfronteerd wordt met een wereld die in volle geopolitieke transitie is. De relatie met de VS is niet meer dezelfde, de Euraziatische krachten consolideren zich, instabiliteit bouwt zich verder op ten zuiden en ten oosten, de relatie met Rusland is zeer slecht. Tegelijkertijd is er interne instabiliteit en verwarring. Het ‘oude Rome’ maakte een soortgelijke cocktail al eens eerder mee…

Het boek “Geopolitieke Kanttekeningen 2011-2018, en daarna” ontstond onrechtstreeks uit een onrust en een vrees. Dat we ons moment in dit tijdsgewricht van de geschiedenis niet zouden grijpen. Dat we de hoofd- van de bijzaken moeilijk van elkaar kunnen onderscheiden. Dat anderen op termijn de contouren van een alternatieve mondiale orde zouden uittekenen, één die minder in lijn ligt met onze essentiële kernwaarden en fundamentele belangen. Dat we, nog erger, uit elkaar zouden gespeeld worden en de oude demonen die Europa eeuwen lang hebben achtervolgd, zouden terugkeren. Dat de laatste 70 tot 75 jaar achteraf een aberratie zouden blijken in de Europese geschiedenis. Om dat te voorkomen moet er een breder maatschappelijk debat ontstaan over onze plaats in de wereld. Wie we zijn, wat we willen bereiken en hoe. We wensen u een boeiende en kritische lectuur toe.

Meer informatie:

Geopolitieke kanttekeningen 2011-2018, en daarna. Een wereld in volle geopolitieke transitie, door David Criekemans, uitgegeven bij de Gompel&SVacina, 305 blzn. ISBN: 978 94 6371 076 3.

David Criekemans doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen, internationale politiek en veiligheid aan het University College Roosevelt in Middelburg (Nederland) en geopolitiek aan het Geneva Institute of Geopolitical Studies.

Ik ben proMO*

Nu je hier toch bent

Om de journalistiek van MO* toekomst te geven, is de steun van elke lezer meer dan ooit nodig. Vind je dat in deze tijden van populisme en nepnieuws een medium als MO* absoluut nodig is om de waarheid boven te spitten? Word proMO*.

Wil je bijdragen tot de mondiale (onderzoeks)journalistiek in het Nederlandstalig taalgebied? Dat kan, als proMO*.

Wil je er mee voor zorgen dat de journalistiek van MO* mogelijk blijft en, ondanks de besparingspolitiek, verder uitgebouwd wordt? Dat doe je, als proMO*.

Je bent proMO* voor € 4/maand of € 50/jaar.

Word proMO* of Doe een gift

Over de auteur

  • Professor Internationale politiek

    David Criekemans doceert buitenlands beleid aan de Universiteit Antwerpen, internationale politiek en veiligheid aan het University College Roosevelt in Middelburg (Nederland) en geopolitiek aan he