“‘Het is de zachtheid die ons kan redden’

Enkele dagen geleden werd ik 61. Ik ben nog piepjong dus, alleen niet meer extreem piepjong. Een virtuele verjaardagskaart die ik kreeg, zei: "Je takelt wel leuk af, moet ik zeggen." Leuk aftakelen vind ik wel een fijne ambitie trouwens, dus ik was erg blij met die kaart.

Een van mijn lichtjes overdreven plannen voor het jaar dat ik zestig werd, was dat ik al mijn nog resterende existentiële vragen zou oplossen. Het is niet helemaal gelukt, wat een troostvolle opluchting is. Ik heb geprobeerd in de laatste dagen van dat jaar zestig voor mezelf een soort evaluatie te maken, een balans van waar ik sta in het leven. Dat bleek een heel zinvolle oefening te zijn. Een van de vragen waarmee ik probeer om te gaan gaat over hoe je overeind blijft in een wereld die steeds gekker en gevaarlijker lijkt te worden. Zal ik, in de tijd die me nog is gegeven, actief en verwonderd kunnen blijven? Zal ik kunnen blijven doen wat ik te doen heb vanuit mijn verlangen om deze wereld een beetje beter te maken?

Het klinkt allemaal een beetje pompeus misschien, maar het zijn vragen die me echt bezighouden. Er lijkt zoveel af te hangen van het antwoord. Hoewel ik in de echte wereld geen kinderen heb, is er mijn niet bestaande dochter Julia die de hele tijd in mijn ogen lijkt te kijken. En ook dat klinkt misschien gewichtiger dan nodig, voor mij voelt het echt zo.

Wat uit al mijn gepieker als intuïtie naar voor kwam, was het woord zachtheid. Ik denk echt dat daar de sleutel ligt. Ik fluister het bijna. In het huidig maatschappelijk klimaat voelt het soms alsof je je bijna moet verontschuldigen omdat je aandacht vraagt voor het klimaat, voor mensen die in armoede leven, voor het recht op een waardig leven voor wie ver van hier in de meest verschrikkelijke omstandigheden probeert te overleven.

Het is merkwaardig. Nu de ecologische crisis, die zich uit als een rechtvaardigheidscrisis, urgenter is dan ooit, is er een georganiseerde tegenbeweging die er alles aan doet om op groteske wijze te ontkennen dat er iets aan de hand is. Misschien is dat een teken aan de wand van een systeem dat op instorten staat. In een rechts-autoritaire verblinding de vlucht vooruit nemen om een oud model te redden, en in de feiten ervoor zorgen dat enkel de rijksten de chaos zullen overleven. En dat dan proberen te “beheren” met dwangmiddelen. We zien het al voor onze ogen gebeuren in de VS, waar de oranje mad king er alles aan doet om een orgie van vernietiging te organiseren, voor zijn wankele ego, en voor de belangen van een aantal miljardairs.

Het is zo veel. Zo veel. Het gulpt dag na dag uit het televisiescherm en we voelen hoe ons lichaam dat allemaal niet zomaar aankan. En ik ben dan nog bij de geprivilegieerden. Ik woon niet in Kiev of in Minneapolis. Ik woon niet op een eiland dat aan het wegzinken is. Ik ben bij de gelukkigen, heb een stabiele job en moet niet in precaire omstandigheden overleven. De vragen waar ik mee worstel, zijn dus nog altijd een beetje luxevragen. Ik probeer ze alleen niet te ontlopen. Voor de rechtse elite zal ik wel in de categorie “Gutmensch” zitten. Het zij zo. Ik heb met mezelf afgesproken dat ik in die categorie wil blijven.

Twee kanten van dezelfde medaille

Ik heb me altijd voorgenomen om nooit in mijn leven cynisch te worden. En ik denk nog altijd dat dat de juiste weg is. Hoe moeilijk ook. De voorbije weken werd er regelmatig verwezen naar het idee van “leven in waarheid” zoals dat ooit werd geformuleerd door Václav Havel. Ik denk dat een eigentijdse invulling van dat beginsel meer dan ooit een soort kompas zou moeten zijn. Je ogen niet sluiten voor de planetaire werkelijkheid, stil blijven staan in de storm, en kijken, ook al maakt je dat eenzaam. Kijken naar wat is, wordt op een bepaalde manier vanzelf een vorm van verzet, een beetje in de lijn van ‘de mens in opstand’ van Albert Camus. Hoe moeilijk ook, ik denk dat we manieren moeten blijven zoeken om nee te blijven zeggen, om kwaad te blijven, om vragen te blijven stellen, om niet te wennen aan wat niet oké is.

Ik kan persoonlijk best veel begrip opbrengen voor mensen die me zeggen: ‘Ik weet wel dat al dat vliegen niet goed is, maar ik kan het toch niet laten’. Ik zal hen nooit persoonlijk aanvallen of hun iets verwijten. Het is een individueel voorbeeld van iets dat structureler is. Een vorm van niet willen weten of gewenning of angst. In een aantal gevallen ook een vorm van doelbewust cynisme. Ik lees dat de eerste minister in zijn nieuwe boek over welvaart zegt dat wie zich zorgen maakt over planetaire grenzen dwaalt, want ‘technologische vooruitgang en economische groei hebben in het verleden keer op keer bewezen dat ze schijnbaar onoplosbare maatschappelijke uitdagingen kunnen overwinnen.’ En dan zit ik aan mijn ontbijttafel te roepen tegen mijn krant: ‘Nee, dat is helemaal niet bewezen, integendeel, en je weet het goed genoeg, of je zou het moeten weten.’

Het moeilijke aan die voorbeelden is dat ze je zo moe maken of in verwarring brengen. Ik wil mijn vrienden niet verliezen. Ik wil niet overkomen als een of andere oude zeur (ook al takel ik leuk af). Ik heb niet altijd de energie om verontwaardigd te blijven over zoveel cynisme. Ik heb soms schrik voor de pijn. Niet elke dag kan ik even goed omgaan met het verdriet over de ecologische achteruitgang die nu wordt georganiseerd en wat dat zal betekenen voor onze kinderen. Ik begrijp soms niet waarom niet iedereen kwaad is. Ik weet soms geen blijf met de diepe weerzin die ik voel tegenover al die vreselijke toxische venten. Het gewone leven dus.

In alle eerlijkheid denk ik dat het nodig is dat we dat iets meer onder ogen zien, wat het gewone leven zal zijn de volgende tientallen jaren, als we willen leven in waarheid. Niet weglopen van de goed gedocumenteerde ecologische ontwrichting die volop bezig is en die recht in de ogen kijken. En dan blijven staan. Zien hoe die zich zal uiten in toenemende onrechtvaardigheid binnen en tussen landen, binnen en tussen generaties. En tegelijk elke dag proberen te handelen vanuit de instelling dat de toekomst principieel open is, en dat elk gevecht nog verdient gevoerd te worden, ook al is er een kans dat we het zullen verliezen. Het is merkwaardig hoe de cynische ontkenning van ‘er is niets aan de hand, het is een hoax van woke’ het in wezen al even cynische fatalisme van ‘het is toch te laat, ik wil het niet weten, want anders moet ik mezelf in vraag stellen’ aanraakt. Het zijn twee kanten van dezelfde medaille.

De keuze om ondanks alles kwetsbaar te blijven

Misschien was de vraag die ik mezelf probeerde te stellen in mijn zelfanalyse wel hoe ik kan blijven leven in waarheid en toch de toekomst overleven. Het zou fijn zijn als we samen zo’n vragen kunnen stellen en dat we ruimte kunnen maken om er traag en stil op te antwoorden. Zo vaak reageren we onze onrust en machteloosheid op elkaar af of komen we in een opbod van oplossingen. Ik denk persoonlijk dat we niet alleen nood hebben aan grote narratieven of analyses, maar ook aan iets in ons lichaam, individueel en collectief. Een grondhouding die ik als zachtheid zou willen omschrijven. Wat dat allemaal wil zeggen, weet ik ook niet, maar dat hoeft misschien niet. Vergeef me dus mijn mogelijk wollige of zoekende of softe omschrijvingen.

Zachtheid is een keuze om ondanks alles kwetsbaar te blijven. Een keuze om niet weg te lopen van de pijn. Een keuze om je niet neer te leggen bij de brutale stroom onwaarheden van een autoritair systeem in wording. Een keuze om je te laten raken door de pijn van anderen. Je laten raken wil evenwel niet zeggen dat je dat alles moet vasthouden. Een keuze om in volle milde aandacht naar mensen en de wereld te kijken, om zo in staat te zijn kleine tipping points of hope waar te nemen die we anders misschien niet zouden zien. De bereidheid om soms eenzaam te zijn en in je waarden te blijven, of je daar erkenning voor krijgt of niet. De wil om telkens nieuwe verhalen te zoeken die je waarden kunnen verbeelden. Geen schrik om verdriet te hebben voor wat verloren gaat, te rouwen en dan weer terug te keren naar het ‘vita activa’.

Aanvaarden, ook al weet je niet altijd hoe dat moet, dat je in verzet bent tegen iets dat absurd is. Goed voor elkaar zorgen en handelen vanuit het besef dat je deel bent van het web van het leven. Soms samen zwijgen en gewoon even bij elkaar blijven zitten. Oefenen in het ontwikkelen van de openheid die nodig zal zijn om ook in moeilijke tijden als oude zekerheden in elkaar stuiken te blijven kijken en handelen. Oefenen in manieren om onze kinderen nooit in de steek te laten in de wereld die komt. Blijven kiezen voor het koesteren van schoonheid, in de natuur, in de kunst, in het leven, en daar telkens woorden voor zoeken. Je los proberen te maken van de gigantische druk om te consumeren en presteren die ons langs alle kanalen wordt aangepraat en geen schrik hebben om zogenaamd ‘naïef’ te zijn, terwijl je net meer zin vindt in een waardevol leven.

Oefenen in kleine moed, om klaar te zijn voor wanneer het erop aankomt, en jij met fluitjes over straat loopt om te verhinderen dat de privémilitie van een fascist je buren komt oppakken. Een zachte plek in jezelf maken die nooit kan worden overgenomen door de dwang van zieke leiders, een plek waar jij altijd vrij zult zijn, ook in tijden van staatsterreur. Het zijn allemaal nogal voorzichtige of vage omschrijvingen, maar ze hebben voor mij allemaal te maken met het ontwikkelen van zachtheid, in jezelf, en van daaruit ook naar en met anderen.

Een belangrijk ding dat ik wel heb geleerd in die zestig jaar is dat er voor de dagelijkse invulling van zachtheid veel wegen zijn, en dat dat goed is. Elke dag mag je oefenen, elke dag mag je falen, en elke dag mag je opnieuw beginnen, het is goed. Maar blijf in de wereld, probeer je ertoe te verhouden, en handel, in een streven naar leven in waarheid. Dat zeg ik dan tegen mezelf, en het helpt.

Ik heb ook geleerd – en nu wordt het even persoonlijk – dat ik dat moet doen met mijn lichaam, met alle beperkingen en kwetsuren die het draagt, en ook dat is goed. Het is een lichaam dat, in mijn geval, opgroeide in emotionele onveiligheid. Ik besef steeds meer hoe dat mee bepaald heeft hoe ik in het leven sta. Het is geen fataliteit, geen noodlot, het is een kwetsbaarheid, het is ondertussen een gast in mij. Mijn lichaam is denk ik niet erg goed in omgaan met te veel chaos of dreiging. Het is daarin waarschijnlijk niet zo anders dan dat van veel andere mensen. We mogen onszelf toestaan actief te zijn in de wereld, en dat tegelijk te doen op een manier die klopt met ons lichaam en die we vol kunnen houden.

Misschien mag ik de ene dag dapperder zijn dan de andere. Misschien zijn sommige stoere dingen meer weggelegd voor anderen, en moet ik vechten op mijn manier. Ook daar is de zachtheid denk ik cruciaal. Zoveel leed in de wereld wordt aangericht door zieke mannen die het nooit aandurven om hun wankele ego in de ogen te kijken en dan maar de rest van de wereld gebruiken voor hun angsten. De zachtheid koesteren om naar het kleine kind in jezelf te kijken, dat te troosten heb je nodig, denk ik, om rustig in de wereld te staan en anderen niet te gebruiken voor je eigen ego. Hoe moeilijk het ook is. Zachtheid kan een manier zijn om iets van jezelf, van de pijn van de anderen en van de wereld te helen. Het is de moeite om het te proberen, de wereld kan veel zachtheid gebruiken, denk ik. Er rust hoop in moedig handelen in zachtheid.