“‘Waar is het vuur van de overtuiging?’

Op den duur werd het voorspelbaar. Elk panelgesprek, elk debat over de klimaatcrisis begon of eindigde met variaties op dezelfde vraag. Hoe blijf je hoopvol?

Of als je net iets te lang bleef dralen bij de reële gevolgen voor al het andere leven op deze planeet van landbouw, mijnbouw, wegenbouw, villabouw, kortom, de algehele drang tot bouwen, verbouwen, ombouwen, dan zag je de lichte paniek in de ogen van de vragensteller en klonk het met een zenuwachtig lachje waar de hoop was?

Hoe vaker ik de vraag kreeg, hoe meer ik me er vragen over stelde. Was onze honger naar hoop geen uiting van ons privilege? Toen het water je aan de lippen stond omdat een orkaan van ongekende omvang het dak boven je hoofd had weggerukt, vroeg je je dan af waar de hoop was? Of stroopte je met de moed der wanhoop de mouwen op om te redden wat te redden viel?

Het meest hoopvolle is dat de toekomst onbepaald is, dat alles wat we doen – of niet doen – van belang is. Waarom zakt de moed ons dan zo snel in de schoenen? Waarom deinzen we terugvoor verdriet, rouw en pijn die onmiskenbaar horen bij een tijdperk waarin de materiële winst die het ene deel van de mensheid vergaart, gespiegeld wordt door het tekort van de rest van die mensheid en in het definitieve einde van dieren- en plantensoorten? Wat als net de erkenning van die pijn, van dat verlies een ongekende krachtbron is?

Hoop verbindt, wordt er gezegd. Maar hoop kan ook verblinden.

Niet zelden luidt het antwoord op de vraag naar hoop in een klimaatgesprek ‘de groei van hernieuwbare energie’ (wat ook weer iets zegt over hoe we het klimaatgesprek hebben herleid tot een technisch vraagstuk). Maar wat bepaalt de staat van het klimaat? De opgaande lijn van hernieuwbare energie of de dalende van de fossiele uitstoot? Hoe hoopvol is het dat de ene stijgt, terwijl wat moet dalen niet daalt? Wat heb je aan hoop als die de werkelijkheid verbloemt? Erger dan wanhoop is valse hoop. De zaken mooier voorstellen dan ze zijn is de snelste weg naar ontgoocheling en defaitisme.

‘Pfft, dat klinkt triestig’, krijg ik weleens te horen als ik in twee zinnen moet samenvatten waarover mijn nieuwe boek, Archief van mogelijk verlies, gaat. Natuurlijk is het triest dat kieviten er niet in slagen jongen groot te brengen op intensief bewerkte velden, of dat we het leefgebied van vuurvliegen domweg betonneren. Maar wie de schoonheid van het mogelijke verlies ziet, voelt ook de drang om ervoor in de bres te springen. Ondanks alles. Ondanks de kans op mislukken, de kans op een bijkomende kras op je ziel.

‘Hoop,’ zo lees ik in Hopeful pessimism van de Nederlandse filosoof Mara van der Lugt de woorden van Václav Havel, ‘is niet de zekerheid van succes, wel de zekerheid dat iets zinvol is.’

In plaats van te vragen naar hoop, is het interessanter te polsen naar het vuur van de overtuiging. Want daar gaat het over. De overtuiging dat het leven op deze planeet te mooi, te wonderlijk, te fascinerend is om zomaar te laten vernietigen. En dat is een hoopvol perspectief.