Tine Hens: ‘De klimaatdiscussie gaat in essentie over afscheid nemen van een onhoudbare levensstijl’

Woorden van liefde voor de levende wereld

Tine Hens zoekt de emotie op, het gevoel. Niet alleen door haar kinderjaren op te rakelen, maar ook door haar beklijvende natuurbeschrijvingen. Stijl en toon wisselen van verfijnd, speels, raak, beladen, zacht, ernstig, surreëel tot ronduit geestig. Nooit vervalt ze in cynisme, waardoor het boek een verfrissend perspectief blijft bieden.

‘Ik heb tijd nodig gehad om de juiste toon en woorden te vinden. Het is interessant hoe moeilijk we het vinden om over onze liefde voor de levende wereld te praten. In heel wat culturen, waar de natuur nog vanzelfsprekend deel uitmaakt van het dagelijks leven, is dat een evidentie. Maar wij zijn zo vervreemd geraakt van onze natuurlijke leefomgeving dat we niet veel verder komen dan: “Amai, wat een schoon bos”. Of: een boom is “een boom”. We slagen er bijvoorbeeld niet in om iets te zeggen als: “Dit is een fijnspar, het is een beetje raar dat die hier staat.”’

‘Eigenlijk zijn we vervreemd geraakt van onze eigen planeet, van al het leven dat haar bevolkt. En dat blijft niet zonder gevolgen. We zijn echt afhankelijk van dat leven, of we dat nu willen of niet.’

Vandaar de urgentie van het archiveren, het onthouden. En de juiste woorden te vinden. Elk onderwerp krijgt een eigen taal, een eigen register. ‘In die verschillende stijlen van schrijven voel ik ook juist een grote vrijheid. Ik wilde een hoofdstuk in spoken word, daar kwam dat over de korenbloem uit voort. Maar voor het hoofdstuk over de leeuwerik ging ik met een expert op stap. Hij bestudeert als wetenschapper zeer gepassioneerd deze vogel.’

‘Ik wilde ook die menselijke stemmen in het boek opnemen. Uiteindelijk is dat ook een deel van de schoonheid: ondanks de pijn die elke biowetenschapper heeft, laten ze zich niet verlammen. Het drijft hen om toch verder te doen, om het verschil te maken.’ 

De zorgende soort

Met stevige tred zetten we onze wandeling voort en meanderen verder door het woud van Meerdaal. Eindelijk horen we de auto’s niet meer, vogelgefluit en een loslopende hond nemen de achtergrondmuziek over. We praten een flink eind weg.

De gesprekken zijn nu eens filosofisch, dan weer feitelijk. Soms begint Hens een pleidooi of een uiteenzetting. Over het nefaste landbouwbeleid, het aflatensysteem van de koolstofbeprijzing, de noodzaak om het archief van de natuurlijke wereld beter te registreren en dan ook te ontsluiten. Maar evengoed over hoe je dit soort ideeën als freelancer financiert, en hoe je soms onverwachts op de goodwill en generositeit van gelijkgestemden kan rekenen, zonder dat je daar misbruik van maakt.

Archief van mogelijk verlies is lang geen onewomanshow. Het mondde uit in een collectief project dat behalve een boek ook een expo en een soundtrack bevat. Met componist Ellen Jacobs registreerde Tine Hens de geluiden die horen bij het boek, van krakende sneeuw tot een spreeuwenzwerm die opvliegt. Het resulteerde in een intimistische track die uiteindelijk twee keer zo lang werd als aanvankelijk afgesproken.

Ook voor de bijbehorende tentoonstelling kreeg ze hulp uit onverwachte hoek. ‘De expo is een soort heldentuin waar dieren, planten en bomen die we aan het verliezen zijn, een eerbetoon krijgen. De sokkels zelf zijn klimaatslachtoffers: een stam van een zomereik die door droogte is gestorven, een andere die bezweek aan verzilting. Er is een stam van een onbekende boom die we niet meer hebben kunnen determineren uit de overstromingen van de Vesder.’

Mijn man maakte er sokkels van. Daarop staat telkens een element dat verwijst naar enkele hoofdstukken. Het opgezette palingskelet is uniek. Dat staat in geen enkel museum. Wim Wouters, de visspecialist van het Natuurhistorisch museum in Brussel, wou dat gewoon maken, voor dit project. Dat was echt heel tof. En dan is er een sokkel voor de olm, de kievit, de vuurvliegjes, noem maar op. Ten slotte is er één sokkel waar de compositie te horen is.’

Ook dat verhaal vertelt Hens graag. Ze weigert resoluut mee te gaan in het negatieve beeld van de mens als ‘egoïstische, verschrikkelijk hebzuchtige soort die alleen dingen kapot wil maken. Het begint bij wat we vertellen over wie we zijn als soort. Binnen de biologie zijn we een zorgende soort, de enige die zo lang voor onze kinderen zorgt, die langdurige relaties opbouwt met zijn nageslacht.

Spijtig genoeg zitten we in een economisch systeem dat net het tegenovergestelde in ons naar boven haalt. We zijn een groepsdier dat een groep nodig heeft, en daar komen conflicten uit voort. Dat zit natuurlijk ook in ons. We zijn niet eenduidig, dat maakt ons ontzettend interessant.’ 

Wanneer ik haar vraag of dit boek een opstapje is naar een roman, vertelt Hens dat er wel een nieuw onderwerp door haar hoofd speelt, maar dat ze nog niet nadenkt over welke vorm het zou moeten krijgen. ‘Ik probeer me zo weinig mogelijk te laten vangen in hokjes of etiketten.’

Eerst en vooral geniet Tine Hens nu van de nieuwe voorstellen die dankzij de publicatie op haar pad komen. Zoals het project Lost, Found and Caring for what is (about to disappear), samen met de Boekentoren in Gent. Lost was een rouwtocht in november, van de Krook naar de Boekentoren. Voor Found, een tentoonstelling, dook Hens in de rijke erfgoedcollectie van de Boekentoren. Daar stuitte ze op een verrassende 17de-eeuwse natuuronderzoekster, Maria Sibylla Merian (1647-1717), die als eerste de verbondenheid tussen bloemen en hun bestuivers beschreef en daar prachtige tekeningen bij maakte.

Merian staat centraal, maar Hens nodigde ook een aantal hedendaagse kunstenaars uit. De expo loopt nog tot 27 februari. ‘Een aantal van de planten die Merian beschreef, hebben we geplant in een dome op de binnenkoer van de Boekentoren. Het derde deel, Caring for what is (about to disappear), is een ligconcert dat plaatsvindt op 21 juni in de Boekentoren. Hopelijk staat dan de binnentuin in bloei.’ 

Met die fijne gedachte wandelen we het Meerdaalwoud uit. Of het nu een bos, een veld, een park of een binnentuin is, met de opmerkzame blik van Tine Hens wordt elk stukje natuur ineens zoveel boeiender.