Waarom het wonder van de goddelijke macht zo aantrekt in Colombia

Hoe is deze beweging ontstaan, en wat drijft haar succes? We vragen het aan William Beltrán, godsdienstsocioloog verbonden aan de prestigieuze Universidad Nacional de Colombia.

Waar komen de pinksterbewegingen in Colombia vandaan?

William Beltrán: ‘Latijns-Amerika werd door de koloniale banden met Spanje een katholiek continent. Maar niet alle landen waren even katholiek. In sommige landen, zoals Colombia en Ecuador, slaagde de kerk erin meer macht te behouden. Vanaf het begin van de Republiek, na de onafhankelijkheid, was er in Colombia bovendien een zeer sterke band tussen de regerende Conservatieve Partij en de katholieke kerk.’

‘Die sterke relatie hield in dat niet-katholieke missionarissen moeilijk toegang vonden tot het land. De grondwet van 1886, die in voege zou blijven tot 1991, garandeerde de katholieke kerk een grote hoeveelheid privileges.’

‘Desondanks was er vanaf de 19de eeuw een zeer kleine protestantse minderheid: calvinisten, presbyterianen, vooral van Engelse komaf. Engeland steunde om geostrategische redenen sommige Latijns-Amerikaanse koloniën bij hun onafhankelijkheid van Spanje. Het was een manier om het Spaanse rijk te verzwakken. Die protestanten waren niet geïnteresseerd in religieuze bekeringsijver, maar praktiseerden hun geloof en werden getolereerd zolang ze niet probeerden te groeien.’

‘In de 20ste eeuw kwam er een liberale periode. De Conservatieve Partij verloor de macht. De Liberale Partij, met een antiklerikale inslag, voerde beleid om de almacht van de katholieke kerk te breken. Zo lieten ze bijvoorbeeld buitenlandse niet-katholieke missionarissen toe. Tussen ongeveer 1912 en 1936 kwamen protestantse groepen aan, vooral uit de Verenigde Staten. Dat waren evangelische missionarissen die wél op zoek gingen naar aanhangers. Ze openden de eerste protestantse kerken. Rond 1930 arriveerden zo de eerste pinksterkerken.’

‘We zien dat deze pinksterkerken aan aanhang wonnen aan het einde van de 20ste eeuw. Waar rond 1990 één à twee procent van de bevolking zichzelf aanhanger van een pinksterkerk noemde, is dat vandaag rond de twintig procent.’

Emotioneler en lichamelijker

Wat is het verschil tussen protestantse kerken en pinksterkerken?

William Beltrán: ‘Pinksterkerken maken deel uit van het bredere protestantisme, in die zin dat ze een directe en persoonlijke relatie met God centraal stellen. Dat in tegenstelling tot katholieken. Protestanten doen niet aan heiligenverering, erkennen de paus niet, en ook de Maagd Maria wordt niet aanbeden.’

‘Maar binnen dat protestantisme onderscheidt de pinksterbeweging zich door een veel emotionelere en meer lichamelijke geloofsbeleving. Euforie en extase zijn basiselementen van een misviering. Het pinksterdenken promoot ook het idee van het wonder, het bovennatuurlijke. Er zijn erediensten om zieken te genezen, en ook exorcisme speelt een prominente rol. Het is een minder rationele vorm van het protestantisme.’

Hoe komt het dat de pinksterkerken zo snel groeiden? Voelen Latijns-Amerikanen zich comfortabeler bij emotionele argumenten dan rationele?

William Beltrán: ‘Ja, en dat komt omdat er in Latijns-Amerika nooit iets was zoals wat de Europeanen de Verlichting noemen – een uitermate rationele beweging. De emotionele dimensie is, zelfs in het katholicisme, nooit opgeschort. Het idee dat geloof niet alleen iets is dat je denkt, maar dat je beleeft door emotie.’

Veel mensen verlangen naar een economisch wonder: ‘‘Ik heb geen werk, ik heb schulden en Hij deed een wonder zodat ik kan betalen.‘’, dat idee.‘

‘Socioloog Max Weber stelde dat Europa met de rationalisering van de Verlichting een proces van onttovering doormaakte. Want vergis je niet: het populaire katholicisme van vóór die onttovering had ook een grote emotionele component. In Latijns-Amerika is die culturele affiniteit tussen het populaire katholicisme en het pinksterdenken behouden: beide steunen erg op het emotionele en het wonderbaarlijke. Eigenlijk is er dus helemaal niet zo’n grote breuk tussen beide geloofsstelsels.’

‘Daarnaast heb je natuurlijk ook wel het economische aspect, dat in Latijns-Amerika heel sterk aanwezig is: de theologie van de voorspoed. Maar ook dat kadert in dat wonderbaarlijke. Veel mensen verlangen namelijk naar een wonder dat economisch van aard is. ‘‘Ik heb geen werk, ik heb schulden, en Hij deed een wonder zodat ik kan betalen’’, dat idee.’

Profetieën en genezingen

Er bestaan tientallen soorten pinksterken, van kleintjes die opereren in een garage tot mega-auditoria met plaats voor duizenden mensen. Succesvolle predikanten lijken haast halfgoden. Hoe komt de autoriteit van pinksterpredikanten tot stand?

William Beltrán: ‘In het pinksterdenken heeft de predikant veel autoriteit. Het is een religieuze leider die gelovigen met passie volgen. Voor een pinksteraanhanger vertegenwoordigt de predikant iemand uitzonderlijk, iemand uitgekozen door God, begiftigd met wat zij charisma noemen, buitengewone vermogens.’

‘Wat die buitengewone vermogens zijn, verschilt per kerk. Zieken genezen is een populair thema. In andere kerken wordt veel over profetieën gesproken, het vermogen om de toekomst te kennen. Voor een Europeaan klinkt dat misschien als magie of waarzeggerij. Het idee is dat zij je kunnen vertellen: pas op, er gaat je een ongeluk overkomen, je moet je beschermen. Of: let op, want je huwelijk gaat eindigen, dus je moet iets ondernemen.’

‘In die wereld moet de predikant natuurlijk bewijzen dat hij dat charisma heeft. Over het algemeen zijn het zeer welbespraakte sprekers. De performance speelt ook een grote rol, de enscenering van de eredienst. Ook worden er veel getuigenissen afgelegd, gelovigen die zélf zeggen: ‘‘Ik was ziek, ik kwam naar deze kerk en God heeft me genezen.’’’

Zijn die genezingen echt?

William Beltrán: ‘Dat is een complex fenomeen. In de pinksterwereld is een bewijs niet rationeel maar emotioneel. In een religieuze ervaring is er een zeer sterke psychologische impact, somatisch, psychosomatisch. Een persoon die bijvoorbeeld een bepaald symptoom heeft, kan in het moment van de eredienst dat symptoom zien verdwijnen, bijvoorbeeld de hoofdpijn, of zichzelf ervan overtuigen dat de kwaal genezen is.’

‘Er zijn kerken, bijvoorbeeld de Centro Mundial de Avivamiento, waar ze veel van die genezingsrituelen beoefenen. Vroeger hadden ze daar letterlijk ‘‘dokters’’. Geen idee of het echte artsen waren, maar ze hadden in elk geval een witte jas en gaven ‘‘genezen’’ personen een medisch certificaat.’

‘Maar in de sociologie is dat niet het punt. Het maakt niet uit of iemand echt genezen is, maar of de menigte het gelooft.’

De pinkstergemeenschap is erg divers. Valt er een lijn te trekken in hoe de verschillende pinksterkerken zich opstellen in het maatschappelijke debat? Wat hebben ze gemeen?

William Beltrán: ‘Binnen de hele gemeenschap leven er zeer sterke morele waarden. De hoeksteen daarvan is de familie, in traditioneel christelijke zin: papa, mama, kinderen, heteroseksueel. Er geldt een sterke afwijzing van abortus als een aanslag op het menselijk leven. En een afwijzing van ondeugden: sigaretten, alcohol en andere substanties. Geen voor- of buitenhuwelijkse seks.’

‘Die morele kern stamt uit wat begin 20ste eeuw in de Verenigde Staten bekend werd als evangelisch fundamentalisme.’

Regels naleven

Colombia kent een cultuur waarin feestelijkheid en zinnenprikkeling een belangrijke rol spelen. Hoe verklaart u dat een religieuze beweging met strengere, puriteinse Noord-Amerikaanse wortels hier toch zo sterk aanslaat?

William Beltrán: ‘Goede vraag. In ieder geval is dat puritanisme iets dat de Colombianen kennen uit het katholicisme. De pinksterkerken diepen het gewoon wat verder uit naar een strengere, gecontroleerde variant.’

‘Wanneer iemand zich bekeert tot het evangelisme, is er feitelijk geen breuk met die katholieke waarden. Het is eerder: ‘‘Hier gaan we je de regels echt laten naleven.’’ Een katholieke priester zal ook prediken dat je trouw moet zijn aan je vrouw en dat seks binnen het huwelijk beleefd moet worden. Maar de meerderheid van de katholieken doet dat niet. Dat uit zich in Colombia in een spreekwoord: "Wie zondigt en bidt, staat quitte.’’’

‘‘Binnen de pinksterken is de logica strenger en meer sektarisch. Er is veel meer groepscontrole binnen de pinksterwereld.

Politiek in de mis

Tussen de regels lees je dan dat de pinkstergemeenschap ook een politieke agenda heeft.

William Beltrán: ‘Ja, natuurlijk. Die groepen willen hun morele schema's aan anderen opleggen. En in die agenda zullen ze uiteindelijk steun vinden bij conservatieve katholieken, waardoor ze een te duchten politieke speler worden.

Hoe raakten deze bewegingen historisch gezien betrokken in de politiek?

William Beltrán: ‘Daarvoor moeten we terug naar 1991, het jaar dat de grondwet herschreven werd. Herinner je dat de vorige grondwet, uit 1886, een uitgesproken katholieke grondwet was. De grondwettelijke vergadering werd samengesteld uit zeer diverse groepen, om zo tot een pluralistischere grondwet te komen. Rond die gelegenheid ontstond bij de prille pinkstergemeenschap het besef: in de kerken vallen stemmen te mobiliseren.’

‘Een cruciaal onderdeel van het pinksterdenken is dat God hen op missie heeft gestuurd om de samenleving te veranderen.’

‘Daarop inspelend heb je het fenomeen van het cliëntelisme in Latijns-Amerika. Over stemmen kan onderhandeld worden. Wat betekent dat? In ruil voor een stem krijg je iets terug, pakweg een functie. Predikant Maria Emma Castellanos bijvoorbeeld, die senator werd dankzij de stemmen uit haar kerk, schopte het zonder enige diplomatieke ervaring tot ambassadrice in Brazilië. De predikant levert de stemmen van de gelovigen en wordt daarvoor beloond door de politiek.’

‘Dat betekent natuurlijk niet dat de hele gemeenschap de predikant altijd zal gehoorzamen. Het is ook niet iets mechanisch of automatisch. Van de 10.000 mensen die aanwezig zijn, zal niet iedereen stemmen op wie de predikant zegt.’

Preken deze kerken openlijk over politiek in hun misvieringen?

William Beltrán: ‘Tijdens de verkiezingsperiode gebeurt dat, maar zeker niet altijd. Misschien ga je deze zondag naar zo’n kerk en merk je het niet. Maar als de verkiezingen dichtbij zijn en de kandidaat de dochter van de predikant is, moet er uiteraard gestemd worden op de dochter van de predikant.’

‘Maar dat zijn eigenlijk uitzonderingen. Meestal vindt de beïnvloeding subtieler plaats. En de rechtvaardiging is religieus van aard, niet politiek. Er is geen predikant die gaat preken over postjes of contracten. Wat ze wel zeggen, is iets in de zin van: ‘‘Als je wilt dat God ingrijpt in dit land, hebben we christenen nodig in de Senaat.’’’

‘En ja, dat gebeurt vrij openlijk. Want vergeet niet, een cruciaal onderdeel van het pinksterdenken is dat God hen op missie heeft gestuurd om de samenleving te veranderen.’

‘Desondanks zijn er veel kerken die zich niet met politiek bemoeien. De megakerk El Lugar de su Presencia is er zo één, bij hen ligt de focus gewoon anders. Het is een kwestie van marketing: welke deel van de bevolking wil ik bereiken? Voor El Lugar de su Presencia is die jeugdige bevolking, met geld, met een bepaald opleidingsniveau ook, zeer belangrijk. Als je je daar als predikant met politiek gaat bezighouden, is de kost te hoog. Dan zeggen gelovigen: ‘‘Dit bevalt me niet, de predikant bemoeit zich te veel met politiek.’’ Voor je het weet, loopt je kerk leeg.’

Macht pur sang

De ambitie is er dus. Maar waar ligt de echte politieke macht van de pinkstergemeenschap?

WIlliam Beltrán: ‘Als een presidentskandidaat openlijk spreekt over het legaliseren van abortus, is het zeer waarschijnlijk dat hij al niet meer rekent op de stemmen uit de pinkstergemeenschap – zo’n twintig procent van de stemmen dus. Die twintig procent is voldoende om allianties te zoeken met conservatieve sectoren.’

‘Met die allianties kunnen ze in principe kandidaten vetoën. Pakweg iemand als Claudia López (burgemeester van hoofdstad Bogotá en kandidaat in de verkiezingen van 2026, ag), die openlijk homoseksueel is én getrouwd is met een congreslid, heeft precies daarom zeer weinig kans in een tweede ronde.’

U stelt dat de evangelische beweging een sleutelrol heeft gespeeld in het verwerpen van het vredesreferendum in 2016. Dat is politieke macht pur sang.

William Beltrán: ‘Ja. Je moet weten: dat referendum was praktisch gelijkspel. Het neekamp won met ongeveer 40.000 stemmen, dat is nauwelijks 0,4 procent van het totaal.’

‘Cruciaal in die overwinning was een smeercampagne die het hele akkoord verbond met de zogenaamde genderideologie. Voor alle duidelijkheid: er was een genderaspect in het akkoord. Dat is logisch, gezien het merendeel van de slachtoffers van het conflict vrouwen zijn. Daarnaast erkende het voorgestelde akkoord ook lgbt-slachtoffers als specifieke groep.’

‘Het akkoord erkende dus dat genderaspect. Maar de neecampagne maakte daarvan: de kernfamilie is in gevaar, homoseksuele en reproductieve rechten worden gepromoot. Zo werd het volledige akkoord aangevallen, met een irreëel verhaal. Met succes, want het neekamp won het pleit, met steun van een groot deel van de pinkstergemeenschap.’

Toch vreemd: kerken die tegen vrede zijn. Waarom gebruikten ze die strategie?

William Beltrán: ‘Niet louter om zich tegen het akkoord te verzetten, maar vooral als test voor de presidentsverkiezingen toentertijd. Het referendum werd een verkiezingsplatform voor conservatief rechts om krachten te verzamelen en zichzelf in de politieke arena te katapulteren.’

‘Het concept polarisatie is in de Latijns-Amerikaanse politiek zeer rendabel. Wanneer een regering eindigt, moet je je als tegenstander van die regering laten zien. In dit geval was het de (centrumlinkse, ag) regering-Santos die eindigde én met het referendum afkwam. Zo had je een hele groep die zich daartegen afzette: ‘‘Wij zijn het tegenovergestelde van Santos, en het tegenovergestelde van zijn idee over vrede.’’’

‘‘Het akkoord werd verworpen, en de op de been gebrachte rechtse alliantie bracht de conservatief Ivan Duque aan de macht, met steun van de evangelische beweging.’’

Positieve impact

In 2025 werd presidentskandidaat Miguel Uribe vermoord. Hoe gebruiken evangelische bewegingen de moord op Uribe voor hun politieke agenda?

William Beltrán: ‘De partij van Uribe, Centro Democrático, is een rechtse en conservatieve partij. Ze probeert expliciet conservatieve sectoren van de Colombiaanse samenleving aan te spreken, waaronder de kerken. Veel predikanten hebben zich uitgesproken tegen de moord.’

‘De echtgenote van de vermoorde kandidaat profileerde zich in de media als zeer gelovig. Katholiek, maar evenzeer sterk gericht op het idee van een wonder. Dat spreekt niet alleen katholieken aan maar ook veel pinkstergelovigen. In dit geval denk ik dat vooral de echtgenote – meer dan de vader, die Uribe politiek opvolgt – veel sympathie heeft opgewekt door dat religieuze discours. Het is moeilijk te zeggen hoe dit zal uitdraaien.’

Kan je stellen dat pinksterkerken in sommige gevallen een positieve maatschappelijke verandering teweegbrengen?

William Beltrán: ‘Ja. De opkomst van de kerken introduceerde een culturele verandering die ingaat tegen het Latijns-Amerikaanse machismo, zeer verbonden met alcoholgebruik en vrouwenmishandeling. Studies laten zien dat een Colombiaanse pinkster-man die minder alcohol consumeert, zijn vrouw minder mishandelt en meer aandacht besteedt aan de kinderen. Zo verbeteren de leefomstandigheden voor de hele familie.’

‘Veel van die kerken prediken: het is goed om je plichten als burger na te komen, het is goed om belastingen te betalen. Daar zitten zeker positieve elementen in. Maar er is ook de andere kant: intolerantie tegenover seksuele diversiteiten en reproductieve rechten.’

Geld doneren aan de kerk

U sprak al over spraken al over de economische grondslag van de pinksterkerken. Hoe werkt dat precies?

William Beltrán: ‘Het geld dat de grote kerken hier in Colombia doet draaien, wordt bepaald door de zogenaamde tienden: tien procent van je inkomen. Het is dus een ander concept dan de aalmoes in de katholieke kerk. Het gaat over substantiële bedragen, niet over kruimels.’

‘Predikanten benadrukken dat doneren aan de kerk een daad van geloof is die God zal belonen, vooral materieel. Dat stamt uit een vers in het Oude Testament, maar is nadien verder uitgewerkt, vooral in de Verenigde Staten.’

‘Het kan voor de buitenstaander lijken op manipulatie of zelfs bedrog, maar alweer: in de pinksterkerk wordt dit emotioneel benaderd. Men ziet een predikant die een privévliegtuig heeft, en denkt: als ik maar hard genoeg geloof, kan ik dat ook bereiken.’

Influencers in plaats van predikanten

Hoe schat u de toekomst van dit soort kerken in, in Colombia en elders?

William Beltrán: ‘Dat is moeilijk te voorspellen. In pakweg Brazilië ligt het percentage evangelische gelovigen veel hoger, mogelijk rond de 40 procent, zeker boven de 30 procent. In Colombia zitten we rond de 20 procent.’

‘Mijn indruk is toch dat de groei van deze kerken aan het afvlakken is. Ze zijn sterk gegroeid tussen 1990 en 2020, dat zie je duidelijk in de cijfers, maar ik ben er niet van overtuigd dat die groei zich zal voortzetten, of toch niet in hetzelfde tempo.’

‘De reden is dat er een sterke culturele verandering gaande is, vooral bij jongeren. De jongere generaties, mensen onder de dertig, voelen zich steeds minder aangesproken door zowel het katholicisme als het protestantisme. Ze zijn sterk beïnvloed door wat vandaag globaal burgerschap wordt genoemd. Ze leven op sociale media en krijgen voortdurend andere boodschappen binnen.’

‘In die zin denk ik dat ook de pinksterpreekstoel niet meer de kracht heeft die hij vroeger had. Jongeren volgen vandaag eerder digitale platforms of influencers, vaak zelfs buitenlandse. Het religieuze discours, zelfs het idee van het wonder, spreekt hen minder aan.’

‘Daarom is het moeilijk om te zeggen of deze kerken in de toekomst voldoende zullen groeien om pakweg zelf een president te kunnen voortbrengen. Dat kan alleen als de groei aanhoudt, en daar ben ik niet zeker van. Deze kerken zijn aantrekkelijk en weten ook jongeren aan te trekken, maar als je op een zondag in Bogotá rondkijkt, zie je dat veel jongeren niet meer naar de kerk gaan. Ze zijn naar een voetbalwedstrijd, het winkelcentrum of de ciclovía (netwerk van fietspaden in Bogotá, ag).’

‘Geen enkele kerk slaagt erin hen allemaal vast te houden. De kerk El Lugar de Su Presencia lijkt de uitzondering te zijn, onder jongeren is dat waarschijnlijk de meest succesvolle. Dus zoals steeds: de toekomst zal het uitwijzen.’