Maciej Popowski (ECHO): ‘De EU is nu de grootste en betrouwbaarste donor’

Gie Goris

04 maart 2026 • 11 min leestijd

Door de bruuske ontmanteling van USAID weten we meer over Amerikaanse hulp dan over de Europese. Om dat goed te maken: een gesprek met Maciej Popowski, directeur-generaal van ECHO, de humanitaire arm van de Europese Commissie. Over budgetten, prioriteiten en toegang tot slachtoffers.

De Verenigde Staten zetten begin 2025 de hakbijl in hun grootste ontwikkelingsorganisatie, USAID. In het overzichtsstuk Honger als opportuniteit, hulp als businessmodel gaan we dieper in op wat de organisatie precies inhield. In dit interview bekijken we wat de ontmanteling van USAID betekent voor de Europese hulp, wat de prioriteiten zijn en waarom het steeds lastiger wordt om slachtoffers te bereiken.

Voelt ECHO het effect van de afbraak van USAID?

Maciej Popowski: ‘Jazeker, ook al lag de klemtoon van USAID eerder op ontwikkeling, terwijl de opdracht van ECHO eerder humanitaire hulp is. Maar de sloophamer van de Amerikaanse regering gaat niet alleen door USAID. Ook veel humanitaire programma’s zijn zwaar geraakt.’

‘De Verenigde Staten waren veruit de grootste donor voor humanitaire hulp, met een budget dat kon oplopen tot 14 miljard dollar. Vorig jaar was de EU plots, en onbedoeld, de grootste humanitaire donor met een budget van 2,5 miljard euro. Dat geeft je een idee van hoe enorm de impact was van het opschorten of stopzetten van zoveel Amerikaanse programma’s. Het ziet er wel naar uit dat de Amerikaanse hulp – onder nieuwe voorwaarden – opnieuw zal stijgen.’

Begin januari slaagden Democratische en Republikeinse volksvertegenwoordigers er inderdaad in een nieuw budget van 50 miljard dollar voor buitenlandse hulp op te tuigen en goed te keuren. Als ook de Senaat dat voorstel goedkeurt, spreken we dan over een doorbraak?

Maciej Popowski: ‘Het is nog onduidelijk wat de inhoud of de voorwaarden van die steun zouden zijn. Intussen hebben wij met OCHA – het VN-agentschap voor humanitaire hulp – een overeenkomst gesloten om de EU-middelen prioritair in te zetten voor systeemnoden zoals humanitaire vluchten, veiligheid ter plaatse en dataverzameling. Als die zaken wegvallen, kunnen andere initiatieven niet eens meer proberen een impact te hebben.’

‘Een andere beslissing was om de afgesproken budgetten aan onze partners versneld uit te betalen. Op die manier hopen we de wegvallende Amerikaanse hulp een beetje op te vangen met sneller beschikbare Europese middelen.’

Intussen snoeien de EU-lidstaten fors in hun ontwikkelingsbudgetten.

Maciej Popowski: ‘Dat zijn budgettaire saneringen, die niet alleen de ontwikkelingssamenwerking of humanitaire hulp treffen, maar ook andere posten. Alleen in het VK – en dat is geen lidstaat meer – werd de besparing op ontwikkelingssamenwerking uitgelegd als noodzakelijk om meer uitgaven voor defensie te financieren.’

‘Maar er wordt zwaar gesnoeid, dat is waar. Duitsland halveerde zijn budget voor humanitaire hulp. Ook Nederland en België zetten de schaar in internationale solidariteit. En áls we de voorbije jaren eens een opwaartse trend zagen, had dat helemaal te maken met Oekraïne.’

‘Vorig jaar was de EU plots, en onbedoeld, de grootste humanitaire donor met een budget van 2,5 miljard euro.’

EU-lidstaten snoeien niet alleen in de ontwikkelingshulp, ze verbinden die steeds duidelijker met eigen economisch belang en politieke voorkeuren. Speelt dat ook voor Europese humanitaire hulp?

Maciej Popowski: ‘ECHO wil vasthouden aan de reële noden als prioriteit. Dat is anders dan de Amerikaanse aanpak, waarbij de regering intussen wel nieuwe middelen belooft voor de VN-organisatie die humanitaire hulp geeft – maar alleen voor landen die de VS zien als politiek prioritair.’

‘Maar natuurlijk zijn er altijd politieke overwegingen. Als de crisis in Syrië of Soedan de oorzaak is van grote aantallen mensen die op de vlucht slaan, groeit de bereidheid om middelen vrij te maken voor humanitaire hulp en opvang in de regio. Maar voor onze organisatie vormen die politieke overwegingen nooit een criterium om al dan niet hulp te geven. Dat maakt ons momenteel ook tot de betrouwbaarste donor.’

Voor de Europese Commissie spelen die politieke overwegingen wel. De samenwerking met Afrikaanse landen, met name in de Sahelgordel, wordt uitdrukkelijk gekoppeld aan de beheersing van migratie.

Maciej Popowski: ‘Dat klopt, maar dat heeft niets te maken met humanitaire hulp. Als wij onze steun aan Mauritanië opnieuw opgevoerd hebben, is dat niet omdat er in Europa een politieke verandering plaatsvond, maar omdat er plots tienduizenden Malinese vluchtelingen toekwamen, op de vlucht voor het geweld van opstandelingen, Wagner-huurlingen of het leger. Als wij humanitaire hulp geven aan Haïti, is dat ook niet omdat er veel Haïtiaanse vluchtelingen in Europa toekomen, maar omdat de nood ter plaatse zo groot is.’

Vorig jaar besteedde de EU 2,5 miljard euro aan humanitaire hulp. Onlangs kondigde EU-Commissaris Hadja Lahbib haar budget voor 2026 aan: 1,9 miljard euro. Ook de Commissie bespaart op humanitaire hulp?

Maciej Popowski: ‘Neen. Die 1,9 miljard is het aanvangsbudget. Dat wordt in de loop van het jaar en afhankelijk van de bijkomende noden opgetrokken met andere budgetten van de EU. Ik hoop dat we ook in 2027 met dezelfde bedragen zullen kunnen werken. Want die voorspelbaarheid is een belangrijk signaal aan alle partners waarmee we samenwerken.’

Commissaris Lahbib deed in Davos ook een oproep aan privékapitaal om mee te investeren in humanitaire operaties, want de noden zijn groter dan de beschikbare budgetten. Maar privébedrijven blijken in de praktijk wel geïnteresseerd in contracten om hulp uit te voeren, niet in het betalen van de factuur.

Maciej Popowski: ‘Aan de kant van de overheidsmiddelen is de ruimte flink gekrompen. Alleen het ECHO-budget blijft stabiel, maar dat is natuurlijk niet onbeperkt. Daarom moeten ook wij keuzes maken én moeten we proberen privémiddelen te mobiliseren.’

‘Er zijn bedrijven die het als een deel van hun opdracht zien om ook humanitair werk mogelijk te maken. Soms hebben ze een eigen stichting, soms financieren ze andere organisaties, soms bieden ze hulp in natura aan – Australische generatoren voor Oekraïne, bijvoorbeeld.’

‘Daarnaast wordt publiek geld soms ingezet als verzekering of investeringsgarantie voor privékapitaal. Dat is belangrijk om investeringen te stimuleren in landen met een hoog risico. Europese bedrijven zijn daar vaak afwezig, terwijl Chinese of Turkse bedrijven er alomtegenwoordig zijn. Die investeringen kunnen ook helpen om tewerkstelling van vluchtelingen in de grote kampen te stimuleren.’

Overheden kijken niet alleen naar de privésector, maar ook naar Defensie. Zijn de voordelen van samenwerking met Defensie groter dan de gevaren?

Maciej Popowski: ‘Die link tussen ontwikkeling, humanitair werk en vredesoperaties wordt inderdaad belangrijker. Een humanitaire aanpak moet natuurlijk neutraal blijven, maar we maken vaak gebruik van militaire vluchten. Dat is vaak de enige manier om voorraden of hulp snel ter plaatse te krijgen. We hebben daarmee veel ervaring opgedaan in Afghanistan en Syrië en we gebruiken dat nu ook in Soedan.’

‘In het Syrië van al-Assad was echt ontwikkelingswerk onmogelijk, maar vanuit humanitaire hoek konden we toch projecten van “early recovery” opzetten. Daarbij hielden we altijd in de gaten dat we de rode lijn van de neutraliteit niet overschreden. Die projecten kunnen nu uitgebouwd worden tot echte heropbouw van het land.’

Is neutraliteit wel altijd mogelijk? In het kader van een genocide zoals in Gaza ontkomt ook een humanitaire actor niet aan de dwingende roep om zich uit te spreken.

Maciej Popowski: ‘Wij hebben ons wel uitgesproken, maar de Israëlische regering luistert niet, al hoort ze het wel. Israël is nu heel boos op Commissaris Lahbib, precies omdat ze heel duidelijke taal gesproken heeft over de vernieling van humanitaire infrastructuur, de toegang tot Gaza, over burgerslachtoffers en de verwoesting van de VN-gebouwen van UNRWA.’

‘Ik was onlangs in Israël en ik kan je verzekeren dat de gesprekken niet makkelijk verliepen. Wij maken ons grote zorgen over de nieuwe Israëlische wet die ngo’s verplicht zich opnieuw te registreren en lijsten van alle Palestijnse medewerkers in te dienen. Dat dreigt tientallen organisaties uit te sluiten van werk in Gaza – waartoe wij als ECHO geen toegang hebben.’

‘Niemand betwijfelt de humanitaire noden in Gaza, en de hongersituatie is momenteel blijkbaar voorbij. Dat is goed. Maar intussen beschouwt het Israëlische leger elke hulp die geen voedsel is als “dual use” (wanneer iets zowel civiele als militaire toepassingen heeft, red.), en daardoor ook onderworpen aan strikte controle en goedkeuring.

‘Elke paal die nodig is om een tent op te zetten, wordt gezien als een mogelijk wapen. De overbrenging van een veldhospitaal voor het Rode Kruis wordt tegengehouden omdat Israël geen toestemming geeft voor de invoer van onder andere de autoclaaf (om instrumenten te steriliseren), de röntgenmachine en een generator. Maar zonder die toestellen spreken we niet over een hospitaal, maar een grote tent met bedden.’

Humanitaire programma’s hebben in toenemende mate een probleem met toegang tot de getroffen bevolking niet alleen in Gaza.

Maciej Popowski: ‘Dat heeft een heel grote impact op ons werk. In Burkina Faso worden regio’s afgesloten en de bevolking lijdt er honger. Toch krijgen we geen toegang van de overheid, want die vreest dat elke opening gebruikt zal worden door opstandelingen of extremistische groepen om de bevolking voor zich te winnen. In andere landen is er een probleem met de erkenning van de machthebbers. De Taliban in Afghanistan, bijvoorbeeld. Maar dat mag ons niet tegenhouden om toch te proberen humanitaire hulp tot bij de noodlijdende bevolking te krijgen.’

Ook de Belgische regering praat met de Taliban, in de hoop meer afgewezen asielzoekers terug te kunnen sturen.

Maciej Popowski: ‘ECHO zal in principe nooit regimes steunen. We werken zelfs niet via regeringen, maar alleen via VN-organisaties en Europese of internationale ngo’s. Wij praten dus wel met regeringen, ook als ze niet internationaal erkend zijn, maar alleen over humanitaire hulp en over toegang. Die hulp verlenen wij op onze manier, transparant en volgens onze regels, niet volgens de prioriteiten van de lokale machthebbers.’

Op de ECHO-website staat een lange lijst met andere vergeten conflicten. Daarbij stellen jullie vast dat media-aandacht cruciaal is om internationaal humanitaire steun te mobiliseren.

Maciej Popowski: ‘Wij voeren campagnes voor media-aandacht, bijvoorbeeld over voedselhulp of vergeten conflicten. Overigens is de publieke steun voor humanitaire hulp hoog in Europa. Tussen 80 en 85% van de Europeanen is pro, en dat vertaalt zich ook in grote steun vanuit het Europees Parlement.’

‘We breiden ook onze samenwerking met journalisten verder uit. Vorig jaar organiseerden we persreizen naar onder andere Myanmar, Oeganda en Oekraïne.’

‘Nu gaan we aan de slag met influencers, omdat zij een veel groter bereik hebben bij jonge Europeanen. In het najaar was er bijvoorbeeld een groep Poolse YouTubers op bezoek. Dat was een boeiende en verrassende ontmoeting, met ook veel vragen over Gaza. Want vergis je niet: de jonge generatie leeft vandaag heel erg mee met wat daar gebeurt.’

Word proMO*

Vind je MO* waardevol? Word dan proMO* voor slechts 4,60 euro per maand en help ons dit journalistieke project mogelijk maken, zonder betaalmuur, voor iedereen. Als proMO* ontvang je het magazine in je brievenbus én geniet je van tal van andere voordelen.

Meer weten over proMO*lidmaatschap?

Je helpt ons groeien en zorgt ervoor dat we al onze verhalen gratis kunnen verspreiden. Je ontvangt vier keer per jaar MO*magazine én extra edities.

Je bent gratis welkom op onze evenementen en maakt kans op gratis tickets voor concerten, films, festivals en tentoonstellingen.

Je kan in dialoog gaan met onze journalisten via een aparte Facebookgroep.

Je ontvangt elke maand een exclusieve proMO*nieuwsbrief

Je volgt de auteurs en onderwerpen die jou interesseren en kan de beste artikels voor later bewaren.