‘Wanhoop is een luxe die we ons niet kunnen veroorloven’

De grote kerk op de hoek van de straat oogt lelijk. De muren zien er zwart uit en dragen nog sporen van brand. Dit keer werd het gebouw gerestaureerd noch met vrolijke kleuren overschilderd, zoals het in het verleden na elke aanslag gebeurde.

Want wat heeft het uiteindelijk voor zin om het gebouw opnieuw te herstellen? Meer dan één lucifer en een flesje benzine is niet nodig om opnieuw verwoesting en verdriet te creëren. Laat voorbijgangers elke dag aan de aanslag herinnerd worden, en laat de kerkgangers constant in een staat van alertheid leven voor wat nog komen kan.

Dat is in ieder geval hoe de verteller in Geschiedenis van de mensheid en van het oosten van Cairo, een jongen van acht die samen met zijn moeder op de vlucht is voor huiselijk geweld, het uitblijven van herstelwerk en reparatie interpreteert. De vernieling wordt bewust zichtbaar gehouden.

Het is niet de eerste keer dat de moeder en haar zoontje op de vlucht slaan, maar het is wel de eerste keer dat haar man haar niet op straat zet. Dit keer beslist ze om zelf te vertrekken om niet meer terug te komen. Toch blijft het een uitzichtloze vlucht. De kerk biedt geen hulp, want scheiden is geen optie. En van de familie hoeft ze evenmin steun te verwachten. Ze zullen zich niet als moslims gaan gedragen en te schande maken, toch?

Kleine wreedheden

Shady Lewis Botros schrijft gelaagd. Achter elke handeling schuilt een verhaal, en in het kleinste detail kan een hele geschiedenis verborgen zitten. Hij wijdt uit, stelt heersende narratieven in vraag en vergroot soms zaken uit tot het absurde. Het is een bewuste keuze. ‘Wat een pretentie om over de geschiedenis van de schepping te willen vertellen en die te linken aan het oosten van Cairo’, zegt hij in een videogesprek met MO* vanuit Londen, waar hij sinds 2016 woont.

Geweld is een belangrijk thema in zijn Brief History of Creation and East Cairo. Groot geweld, maar ook klein en microgeweld. Zinloos geweld. Zelfs de moeder op de vlucht oefent geweld uit op haar zoon en vindt een onverklaarbaar genot in kleine wreedheden. De gevallen pet van de soldaat aan de poort van de kerk nog wat verder onder de stoel schuiven. Of in een winkel een stuk ondergoed stelen dat zelfs niet haar maat heeft.

Dit is toch geld van de staat, die niets voor ons doet, zegt ze tegen haar zoontje, en zo sust ze haar geweten:

'Het is geld van de regering, en wij hebben ons deel van de wereld nog niet gekregen’, fluisterde ze, terwijl we de trap afdaalden met onze kleine buit van het publieke geld verborgen tussen haar borsten.' (eigen vertaling, sb)

Lagen

Shady Lewis Botros is een kopt, een Egyptische christen. Een van de thema’s die hij in zijn roman behandelt, is het bestaan van protestantse christenen in Egypte. Het protestantisme werd eind 19de, begin 20ste eeuw binnengebracht door Amerikaanse en, in mindere mate, Europese predikers. Deze predikers hebben een belangrijke rol gespeeld in de modernisering van de Arabische taal, zegt de schrijver. En dat verklaart de aanwezigheid van een American University in hoofdsteden als Caïro, Beiroet en Istanbul.

Ook al schrijft hij niet vanuit het idee dat hij de rechten van een minderheidsgroep in Egypte wil aankaarten of verdedigen, zijn benadering werd in het begin kritisch onthaald in culturele kringen, die doorgaans links zijn. Schrijven vanuit een religieuze identiteit zou niet vaderlievend zijn en zou het sektarisme alleen maar versterken. Mensen worden door klasse gedefinieerd, en niet door religie of etniciteit, is de redenering.

Maar Shady Lewis Botros doet aan autofictie, hij schrijft vanuit zijn persoonlijke realiteit. ‘En het toeval wil dat ik een man ben, tot de lage middenklasse behoor, uit Caïro kom, koptisch ben en links ben’, zegt hij.

Die lagen en dat geweld zijn belangrijke thema's in uw laatste roman. Waarom?

Shady Lewis Botros: ‘In mijn verhalen weid ik veel uit, vooral in mijn laatste roman, omdat de gebeurtenissen plaatsvinden binnen een beperkte ruimte en een beperkte tijd. De voornaamste gebeurtenis is dat de moeder zich van de ene kant van de straat naar de andere begeeft. In die korte afstand zitten er meerdere lagen van geschiedenis en van historische vertellingen, die bovendien onderling tegenstrijdig zijn. In geschiedenis is er bedrog en manipulatie, zeker als het de vader is die die geschiedenis vertelt.’

‘Er waren twee periodes van sektarisch geweld in Egypte. Beide komen aan bod in het verhaal. En de twee zijn zo met elkaar verstrengeld dat de meeste mensen niet konden bepalen over welke periode het gaat. Dat was van mijn kant uit ook een bewuste keuze. Het geweld waar het verhaal over vertelt, is niet bepaald en niet beperkt tot een bepaald moment van de geschiedenis. Het loopt door.’

‘Juist de esthetiek van literatuur maakt het mogelijk om de lelijkheid in de wereld te overwinnen en het onrecht te verslaan.’

‘Het gaat over geweld in het algemeen: geweld van mannen tegen vrouwen, van volwassenen tegen kinderen, van kinderen tegen dieren, van officier tegen soldaat, van staat tegen islamisten, van extremistische islamisten tegen kopten, enzovoort.’

‘De jaren '80 en '90 waren aan de oppervlakte de meest rustige en saaie politieke periode in Egypte. Maar onder de oppervlakte heerste er geweld in heel wat verschillende vormen, en dat is wat ik probeerde door te geven via het verhaal.’

Compassie in fictie

U bent journalist. Waarom bent u op een bepaald moment overgestapt op fictie?

Shady Lewis Botros: ‘Schrijven is voor mij deels een soort zelfdocumentatie. Een manier om de herinneringen die ik nog heb aan Caïro, de plek die ik negentien jaar geleden verliet en die ik door de jaren heen minder en sporadischer ben gaan bezoeken, vast te leggen. Om ze niet te vergeten. Via fictie probeer ik om me mijn herinneringen aan Egypte opnieuw toe te eigenen, en om de intimiteit tussen mij en de plek waar ik geleefd heb te onderhouden.’

‘Maar er is meer. Schrijven is voor mij altijd gebonden aan kwesties als rechtvaardigheid en onrecht. Fictie geeft me de ruimte om dat soort onderwerpen te ontleden en door schoonheid te verslaan.’

‘Uiteindelijk is Geschiedenis van de mensheid en het oosten van Caïro geen vrolijke roman. Hij is van begin tot einde deprimerend. Toch is er een zeker genot in het lezen van het verhaal, in de details, in de stijl, in de taal, in de expliciete en bij momenten subtiele spot… En dat maakt het mogelijk om de lelijkheid in de wereld te overwinnen en het onrecht te verslaan, juist door de esthetiek van literatuur.’

‘Dat geldt natuurlijk niet voor de journalistiek. Esthetiek komt ook te pas bij journalistiek, maar als journalist heb je die grote ruimte en vrijheid tot verbeelding niet.’

‘Studies tonen bovendien aan dat de lezer in staat is om eerder compassie te hebben met een fictief dan met een reëel persoon. Dat is best eigenaardig. In een roman zul je medelijden hebben met een personage dat in armoede leeft, maar je zult niet geraakt zijn door een bedelaar die je op straat tegenkomt.’

‘En hier ligt het mysterie van literatuur en de betovering van het vertelkunst. Wie kinderen heeft, weet hoe betoverend voorlezen kan zijn.’

U bent in 2016 naar Groot-Brittannië verhuisd, maar het label ‘de ander’ is u blijven achtervolgen.

Shady Lewis Botros: ‘Dat klopt, en dat is een belangrijk thema in mijn roman On the Greenwich Line. In Egypte behoor je tot een religieuze groep, en in het Westen word je door je kleur en voorkomen met een etnische groep geïdentificeerd. Ook al deel je met de meerderheid van de mensen op de nieuwe plek de christelijke achtergrond. Het blijft voortdurend balanceren, en daar heb ik op een humoristische manier op ingespeeld in de roman.’

‘Men veronderstelt voortdurend dat je moslim bent, je probeert moslim onder de moslims te zijn, maar ook daar word je niet volledig geaccepteerd.’

On the Greenwich Line (2019) was uw tweede roman en draaide rond de kwestie van asiel en migratie.

Shady Lewis Botros: ‘Zo wordt die roman bekeken, maar het was niet mijn bedoeling om het specifiek over deze thema’s te hebben. Toen ik over Giath schreef, deed ik dat niet omdat ik het over Syrische vluchtelingen wilde hebben, maar omdat hij echt heeft bestaan en omdat hij gestorven is.’

‘In mijn schrijven put ik uit mijn eigen beleving. En in mijn werk op een sociale dienst in Londen kom ik veel asielzoekers tegen. Onze werkelijkheid is nu doordrongen van de kwestie van asiel en migratie.’

‘Maar in werkelijkheid heb ik deze roman geschreven als elegie aan een vriend in Egypte die plots was overleden. Zijn dood heeft me angst aangejaagd. Angst voor de kwestie van de dood, voor doodgaan als je alleen bent en in den vreemde woont, wat ik op dat moment was.’

Prijzen met een politieke keerzijde

U hebt een prestigieuze literaire prijs in Egypte gewonnen die u uiteindelijk hebt afgewezen, en u bent in Frankrijk een paar keer op de shortlist beland van de literaire prijs van het Institut du Monde Arabe. Hoe ervaart u die literaire prijzen?

Shady Lewis Botros: ‘In de literatuur zijn er geen diploma’s. Schrijven is tijd nemen van je leven, en daartegenover staat geen inkomen. Zeker als je in het Arabisch schrijft. Een literaire prijs is, naast een symbolische erkenning, ook een financiële tegemoetkoming.’

‘Maar zoals alles in de wereld heeft een literaire prijs ook een politieke zijde. Want hoe en door wie wordt de prijs gefinancierd? Wie kiest de juryleden? Komt de prijs van een staatshoofd, van een zakenman? Het zijn allemaal vragen die een politieke betekenis hebben.’

‘We zien na de genocidale oorlog in Gaza dat auteurs en anderen zich uit festivals terugtrekken om politieke redenen. In Egypte heeft in 2003 Sonallah Brahim een belangrijke literaire prijs van het ministerie van Cultuur afgewezen, en op het podium kritiek geuit op het regime van voormalig president Moebarak. Daar heeft hij applaus voor gekregen.’

‘Ik heb in 2023 de Naguib Sawiris Award (naar de gelijknamige miljardair en zakenman, red.) afgewezen, maar ik kreeg kritiek. Hoe durfde ik zo’n prijs weigeren van iemand die die uitlooft van zijn eigen winst en die daarnaast veel goeds doet, onder meer voor minderbedeelde studenten?’

‘Maar Sawiris is niet gelijk welke zakenman. In het Gazaplan van Trump komt zijn naam voor als mogelijk lid in de raad die geleid zou worden door Tony Blair om Gaza te besturen. Als linkse schrijver gaat dat in tegen mijn overtuigingen.’

Uw romans worden vertaald naar verschillende Europese talen. Wat is voor u het belang van deze vertalingen?

Shady Lewis Botros: ‘In de postkoloniale wereld waarin we leven, is er een centrum en zijn er de randen. Hoe meer men erkenning krijgt vanuit het centrum, hoe meer men waardering toont in de rest van de wereld.’

‘In Egypte zijn we altijd onder de indruk wanneer een cultureel of artistiek product een westerse prijs wint. Dat is de hoogste graad van erkenning. Daar zijn objectieve redenen voor. Uiteindelijk zijn veel van de literaire modellen die we in de Arabische wereld gebruiken, geïmporteerd uit het Westen.’

'Ook al is het Arabisch een van de meest gesproken talen in de wereld, in de uitgeverswereld is het geen belangrijke taal. Je moet met andere woorden dankbaar zijn dat je vertaald wordt naar het Engels of het Frans.’

‘We gaan onszelf dus niet voor de gek houden. Als diegenen die dat literaire model tot bij jou hebben gebracht, je werk erkennen, is het begrijpelijk dat deze erkenning als heel belangrijk wordt gezien.’

‘Vertalingen hebben daarenboven ook een financiële impact, want je lezerspubliek wordt er groter door. Maar in deze postkoloniale wereld zit kolonialiteit ook in het vertaalproces. Dat is de vertaling van een machtsverhouding. Het bepaalt de dynamiek tussen de schrijver en de uitgeverij die het werk vertaalt. Het is meestal geen aangename ervaring.’

‘De uitgever kan bijvoorbeeld zeggen dat er pakweg tweeduizend woorden geschrapt moeten worden omdat hij ze niet interessant of mooi vindt, of hij kan de vertaler zeggen dat we best een hoofdstuk schrappen. Je moet als auteur hem of haar overtuigen waarom je het origineel wil behouden. Zoiets zou nooit gebeuren bij een vertaling van een grote Franse schrijver bijvoorbeeld.’

‘Je vertrekt uiteindelijk vanuit een marginale taal. Want ook al is het Arabisch een van de meest gesproken talen in de wereld, in de uitgeverswereld is het geen belangrijke taal. Je moet met andere woorden dankbaar zijn dat je vertaald wordt naar het Engels of het Frans.’

De machtsverhouding vertaalt zich ook op andere manieren, wanneer bijvoorbeeld een vraag wordt gesteld over financiële rechten die niet beantwoord wordt. Iets wat ook nooit zou voorkomen bij een Franse auteur bijvoorbeeld.

Hoop in tijden van genocide

In uw fictie put u uit uw eigen ervaring. Hoe kijkt u naar de wereld nu?

Shady Lewis Botros: ‘Ik ben van nature uit geen optimist, ik heb altijd twijfels gehad over al die waarden die vanuit westerse instellingen komen, zoals democratie en mensenrechten. Maar wat er gebeurde met Gaza na 7 oktober 2023 heeft mijn pessimisme en mijn achterdocht ten opzichte van internationale instellingen alleen maar versterkt.’

‘Er is in verschillende Europese landen een enorme ruk naar extreemrechts, die tegen elke vorm van verschil gekant is. In de VS neemt dat catastrofale vormen aan.’

‘En in de regio waarvan ik afkomstig ben, komen we uit een verpletterende nederlaag van de Arabische Lente, gevolgd door burgeroorlogen, een algemene en brede vernieling in Libië, Soedan en Syrië…’ (dit gesprek vond plaats nog vóór de gebeurtenissen van deze week in het Midden-Oosten, red.)

‘Daar kan een mens niet blij mee zijn, en als auteur kan dit aanleiding zijn voor het schrijven van wanhopige literatuur. Ondertussen leid je je leven hier in het Westen, wetend dat je geholpen zul worden als je ziek bent en een uitkering zal krijgen als je je werk verliest. Maar ik denk dat die wanhoop niet acceptabel is, omdat de situatie zo urgent is dat zelfs deze wanhoop een luxe wordt die we ons niet kunnen permitteren.’

‘We vertrekken dus niet vanuit hoop, maar vanuit noodzaak en vanuit het gevaar dat op ons afkomt. En dat kan op verschillende manieren gebeuren, via politieke participatie, schrijverschap, enzovoort.’

‘Onze hoop in deze tijden van genocide is dat we een grote beweging zagen, vooral in het Westen, die dit niet aanvaardt en die verschillende acties onderneemt. We hebben in Groot-Brittannië een van de grootste protestbewegingen tegen de genocide in Gaza. Mensen komen op straat en riskeren onder de antiterrorismewet tot vier jaar celstraf voor hun acties, maar dat schrikt hen niet af. In Italië is er een ware revolte uitgebroken.’

‘Een van mijn twee Franse vertaalsters is zelfs haar werk kwijtgeraakt voor wat ze publiceerde en moest een periode onderduiken.’

‘Er zijn dus mensen die risico’s nemen en die werkelijk een prijs betalen. En ze zijn er op een of andere manier in geslaagd om de oorlog stop te zetten, en hun regering en privé-instellingen te dwingen om symbolische stappen te zetten, zoals de erkenning van Palestina.’

‘In de Arabische wereld is de situatie somber. Maar elke keer als we de bodem van de wanhoop bereiken, gebeurt er iets dat ons verplicht om te zien dat dit niet het einde van de weg is, en dat de geschiedenis niet afhankelijk is van ons alleen. We hebben jongerenprotest gezien in landen als Marokko en Tunesië. Uiteindelijk zijn onze levens heel kort. De geschiedenis gaat door en overstijgt ons.’