Vijay Prashad: ‘Het Westen is een onbetrouwbare partner voor het Globale Zuiden’

Hield het project van de Ongebonden landen na het einde van de Koude Oorlog stand?

Vijay Prashad: ‘De strijd om eigen ideeën en oplossingen is zeventig jaar na Bandung nog altijd even actueel. Kijk naar Gaza. De Palestijnen zitten echt niet te wachten op westerse ideeën voor de toekomst. Of wij nu geloven in een tweestatenoplossing of niet, dat is minder relevant dan wat zij zelf willen. Wat wij kunnen doen, is mee de voorwaarden creëren zodat ze hun eigen oplossingen kunnen realiseren. Dat betekent vechten voor de vrijlating van politieke gevangenen zoals Marwan Barghouti, die al 23,5 jaar vastzit, of Ahmad Saadat. Zij kunnen het voortouw nemen in politieke onderhandelingen.’

‘De “geest van Bandung” kreeg een klap met de ineenstorting van de Sovjet-Unie, maar de echte nederlaag van de Derde Wereld voltrok zich al bijna tien jaar eerder, met de schuldencrisis die in 1982 in Mexico losbarstte. De enorme dreiging van leningen en schulden was niet helemaal onverwacht. In 1965 schreef Kwame Nkrumah, een van de voortrekkers van het pan-Afrikaanse streven en toenmalig president van Ghana, Neo-Colonialism: The Last Stage of Imperialism. Zijn basisstelling was dat de Europeanen eerst de rijkdom van Afrika uitbuitten en wegroofden, vervolgens onafhankelijkheid verleenden aan verarmde naties en daarna ontwikkelingsleningen aanboden, waardoor een nieuwe afhankelijkheid ontstond.’ 

‘Wat dat echt betekende, werd duidelijk na 1982, toen het Internationaal Monetair Fonds het ene na het andere land uit het Globale Zuiden op de knieën dwong. En erger: het zelfvertrouwen van het Globale Zuiden verdween. De leiders keken opnieuw naar Washington voor oplossingen in plaats van naar hun eigen kracht en naar elkaar.’

De schuldencrisis en de structurele aanpassingsprogramma’s die toen opgelegd werden, waren misschien wel erger voor de ontwikkelingskansen van het Globale Zuiden dan de koloniale erfenis die ze in de periode van Bandung hadden afgeschud?

Vijay Prashad: ‘Inderdaad. Maar die nederlaag van het Zuiden bleek niet definitief. Namibië is daarvan een goed voorbeeld. Toen dat land in zuidelijk Afrika een Duitse kolonie was, pleegden de Duitsers er hun eerste genocide op de Herero en de Nama, dertig jaar voor de Holocaust. Na een lange onafhankelijkheidsstrijd tegen het Zuid-Afrikaanse apartheidsregime werd Namibië zelfstandig, maar in de jaren 90 moest ook de bevrijdingsbeweging SWAPO zich schikken naar de dictaten van het IMF. De trots achtergelaten, het nationale project gebroken.’ 

‘In 2022 kwam dat zelfbewustzijn terug. Op de Veiligheidsconferentie in München werd de Namibische premier door een Duitse aanwezige aangesproken omdat Namibië de Russische inval in Oekraïne niet veroordeelde. Saara Kuugongelwa-Amadhila antwoordde dat het “niet haar oorlog” was en herinnerde eraan dat haar bevrijdingsstrijd destijds steun had gekregen van de Sovjet-Unie, terwijl Europa Zuid-Afrika steunde.’ 

‘Waar haalde zij dat zelfvertrouwen vandaan om Duitsland, Europa en het Westen zo kordaat op hun plaats te zetten? Namibië was niet plots vrij van schulden, maar het was wel bevrijd van de eenzijdige afhankelijkheid van instellingen die het Westen controleert.’

‘Vandaag kunnen Afrikaanse landen ook terecht bij instellingen zoals de New Development Bank en andere door China gefinancierde instellingen in het Globale Zuiden. Als de Amerikaanse Federal Reserve moeilijk doet, dan gaan ze gewoon naar Beijing en praten ze er met de Volksbank van China. Dat bewijst dat de geest van Bandung niet dood is, maar enkel opgeborgen was, wachtend op betere tijden.’

De New Development Bank is niet louter een Chinees project, maar kwam tot stand binnen het kader van BRICS. Is dat samenwerkingsverband van een aantal groeilanden dan het antwoord van het Globale Zuiden op wat het ziet als neokoloniale dominantie van het Westen?

Vijay Prashad: ‘Het gaat niet om één platform, maar om een diepere verschuiving. Het keerpunt voor het Globale Zuiden was de financiële crisis van 2008. Toen werd pijnlijk duidelijk dat hun groeiende export niet enkel op de sputterende en stagnerende Europese markten kon rekenen. Dat verklaart de bijna wanhopige bocht binnen BRICS in 2009, toen allerlei initiatieven opgezet werden om de Zuid-Zuid-handel te vergemakkelijken, te stimuleren en te versnellen. Sindsdien zagen we onder meer het Chinese Belt and Road Initiative (beter bekend als de nieuwe zijderoutes), de heropleving van de Shanghai Cooperation Organisation, de RCEP vrijhandelszone met vijftien landen in de Azië-Pacific-regio enzovoort.’

Het valt op dat Rusland vandaag vaak tot het Globale Zuiden wordt gerekend, ondanks zijn lange geschiedenis van koloniale expansie in Centraal-Azië en bezetting in Oost-Europa, en het feit dat het ook na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een vorm van imperialistische politiek blijft voeren.

Vijay Prashad: ‘Dat heeft zeker te maken met de historische ervaring met de Sovjet-Unie. De Indiase vrijheidsstrijder en latere premier Jawaharlal Nehru reisde in 1927 naar Rusland en schreef daar een invloedrijk boek over, waarin hij pleitte voor een vergelijkbare omwenteling in India. Zelfs historici vergissen zich als ze denken dat de 14-punten-speech van Woodrow Wilson in 1918 het startschot was van de nationale bevrijdingsbewegingen, terwijl Lenins teksten over de zelfbeschikking van volkeren veel invloedrijker waren. Lenin beschouwde het tsaristische regime als een imperiale macht, en dat was de reden dat grote delen van het Russische rijk na de revolutie van 1917 de status van autonome republieken kregen.’ 

‘Daarnaast zien veel landen in het Zuiden Rusland eerder als een Aziatische dan als een Europese natie, ook al beschouwen de Russen zichzelf als Europeanen. Rusland heeft wel geprobeerd toe te treden tot de bestaande imperialistische wereldorde, onder meer via zijn deelname aan de G8. Sinds het daar weer uit werd gegooid, presenteert het zich steeds vaker als onderdeel van de ontwikkelingslanden: als een opkomende natie, eerder dan als lid van de dominante wereld.’

Rusland werd niet alleen uit de G8 gezet, sinds de aanvalsoorlog tegen Oekraïne regent het ook westerse sancties.

Vijay Prashad: ‘Het Westen beging een grote vergissing door steeds vaker naar economische sancties te grijpen. Met name de beslissing in 2012 om Iraanse banken uit het Swift-systeem van internationale betalingen te weren, kwam in het hele Globale Zuiden aan als een harde waarschuwing. Plots groeide het besef dat het Globale Zuiden zijn eigen systemen moest opbouwen, omdat het anders altijd afhankelijk zou blijven van de politieke goedkeuring van Europa. Het Westen is onbetrouwbaar: in conflictsituaties blijkt het bereid om tegoeden van andere staten te bevriezen of landen van de wereldmarkt af te snijden.’ 

‘Het Westen heeft de economie en de wereldhandel gepolitiseerd. Dat is een fout, dat beseft zelfs de communistische partij van China. Wereldhandel en ontwikkeling zouden niet mogen afhangen van de politieke voorkeuren in het Westen.’ 

Geen eensgezind blok

Spreken over het Globale Zuiden suggereert een samenhangend blok, een gedeelde visie en gezamenlijk belang. Maar als we kijken naar Gaza, dan valt het op dat de Arabische landen bijvoorbeeld enthousiast meewerken aan Trumps “vredesvoorstellen”, maar nauwelijks iets doen om Israël te stoppen.

Vijay Prashad: ‘De houding van landen als Jordanië en Egypte is ronduit beschamend. De Jordaanse koningin, die van Palestijnse afkomst is, gaf goede interviews, maar de koning deed niets. Hij dreigde er niet mee de overeenkomst van 1948 tussen Israël en Jordanië op te zeggen als de bombardementen zouden doorgaan. Het Egyptische leger, met al zijn F-16’s, weigerde te handelen.’

‘In de Arabische wereld zie je hoe het pan-Arabische nationalisme is overvleugeld door de conservatieve invloed van het Saoedische koningshuis. Ook in Palestina zie je dat. De pan-Arabisten zitten achter Israëlische tralies, de Moslimbroeders zijn aanwezig op het terrein. Dat is geen toeval, en het speelt de belangen van Israël en westerse machten in het Midden-Oosten in de kaart.’

Ook binnen BRICS bestaan spanningen, bijvoorbeeld tussen China en India. Kan het verband wel uitgroeien tot een echt alternatief waar ook de minst ontwikkelde landen voordeel uit halen? 

Vijay Prashad: ‘De vraag over ongelijkheid binnen het Globale Zuiden is cruciaal. In 1990 bracht de South Commission – een groep van 28 vooraanstaande individuen uit het Zuiden onder voorzitterschap van Julius Nyerere – het rapport The Challenge to the South uit. Dat was onder meer een reactie op het Brandt-rapport van 1980, waarin de Commissie voor Internationale Ontwikkelingsvraagstukken de kloof tussen Noord en Zuid als het centrale probleem benoemde.’

‘De South Commission stelde dat het niet alleen om verschillen in welvaart ging, maar ook om een scheefgetrokken machtsverdeling. Als oplossing voor dat dubbele probleem pleitte het rapport ervoor dat de sterkste economieën in het Zuiden zouden functioneren als locomotieven, waaraan andere landen hun economie konden vastkoppelen om zo mee op snelheid te komen.’’

Metaforen zijn verleidelijk, maar ook misleidend. De neoliberale globalisering werd verkocht met het beeld van stijgend water dat zowel grote als kleine boten zou optillen. In werkelijkheid bleek dat stijgende water een storm: de kleine vissersbootjes kapseisden, terwijl de oorlogs- en handelsvloten nog machtiger werden. Waarom zouden we geloven dat de locomotieven uit het Zuiden de armste landen wél mee zullen trekken?

Vijay Prashad: ‘Het eerste buitenlandse bezoek van het jaar brengt de Chinese president altijd aan een Afrikaans land. Dat is al sinds de jaren 1960 een vaste gewoonte. Dat het westerse nieuws daar weinig over bericht, doet niets af aan het belang ervan. In 2000 werd bovendien het Forum on China-Africa Cooperation opgericht, dat China, de Afrikaanse Unie en 53 Afrikaanse landen samenbrengt. Ook dat forum komt traditioneel aan het begin van het jaar bijeen.’ 

‘De voorbije jaren heeft China op dat Forum duidelijk gemaakt dat de manier waarop de handel verloopt veel te grote handelsoverschotten en daardoor toenemende instabiliteit veroorzaakt, ook in China. Daar heeft niemand baat bij. Daarom wil China mee investeren in de versterking van de verwerkingsindustrie in Afrika, zodat Afrikaanse landen niet langer alleen ruwe grondstoffen moeten exporteren, maar ook een deel van de meerwaarde in eigen land kunnen realiseren.’ 

‘Toch duurt het lang voordat die trein echt aan het rijden zal zijn. Daarvoor zijn nationale ontwikkelingsplannen nodig, en dat veronderstelt dat staten opnieuw opgebouwd moeten worden, met alle relevante capaciteit die daarvoor nodig is. Alles wat onder de sloophamer van het IMF verdween, moet opnieuw opgebouwd worden: de financiële infrastructuur, ministeries, nationale banken en zelfs een soort Afrikaanse Centrale Bank. Dat kost tijd. China is intussen bereid om kennis en technologie over te dragen, een beetje zoals Japan dat deed voor China in de beginperiode van de hervormingen. Dat zijn reële processen, in de materiële wereld. Daar moeten we mee werken.’

De terugkeer van de VS?

Ook reëel en in toenemende mate materieel is Make America Great Again. Ziet u Trump en zijn MAGA-beweging als een herstel van de Verenigde Staten als dominante supermacht, of eerder als het chaotische en tragische slot van de lange Amerikaanse eeuw?

Vijay Prashad: ‘Het is zeker niet dat laatste. Elk “einde” is een nieuw begin, en dus zal ook de Amerikaanse macht niet snel verdwijnen – ze zal eerder nieuwe vormen aannemen. Zelfs na de nederlaag van nazi-Duitsland zagen we hoe voormalige nazi’s in Duitsland, maar ook in landen als Chili, nieuwe posities en kansen kregen.’

‘MAGA zelf is het gevolg van beleid dat eraan voorafging. Daarvoor moeten we terug naar de jaren 1980, toen de overheid en de sociale zekerheid afgebouwd werden, terwijl belastingparadijzen floreerden. Sociaaldemocraten gebruikten toen het besparingsbeleid om zichzelf door het hoofd te schieten. Hele samenlevingen werden gebrutaliseerd, en wat we nu zien is de reactie daarop.’ 

‘MAGA steunt op de gebrutaliseerde massa’s die de elite afwijzen. Het is geen toekomstproject, maar politiek geweld als reactie op maatschappelijk geweld. Je kan dat alleen ongedaan maken door opnieuw een samenleving op te bouwen die niet alleen voor de elite functioneert, maar ook voor werkende bevolking. Het is daarom tragisch dat sociaaldemocraten daar geen werk van maken.’

Waarom gebruikt u de tegenstelling bevolking-elite, terwijl dat exact de taal is van extreemrechts en MAGA? Van een marxist zou ik verwachten dat u tenminste over arm en rijk zou spreken, of over werkers en kapitalisten? 

Vijay Prashad: ‘Het is waar dat onze woordenschat uit de realiteit moet voortkomen, uit de strijd die mensen voeren. In die zin is het inderdaad beter om over rijk en arm te spreken. Toch vind ik “elite” ook nuttig, omdat het “elitair” bevat. Veel mensen die rijk of machtig zijn, leven wel degelijk in een ander universum en kijken op de rest van de mensheid neer.’

Zoals het Westen neerkijkt op de volkeren van het Zuiden. De westerse steun voor Israël heeft ondertussen de geloofwaardigheid aangetast van de waarden en de wereldorde waar Europa altijd voor heeft gepleit. Verliezen we de universele mensenrechten juist op het moment dat ze meer dan ooit nodig zijn?

Vijay Prashad: ‘Ik denk niet dat de westerse steun voor Israël de universele mensenrechten zelf ondermijnt. Dit is trouwens niet nieuw. Na Guantanamo, de illegale inval in Irak, Abu Ghraib en Amerikaanse folterkamers in Polen en elders werden de Verenigde Naties gemobiliseerd en kwam de afspraak van Responsibility to Protect (ook wel bekend als R2P, de verantwoordelijkheid om de bevolking tegen zijn eigen machthebbers te beschermen, red.) tot stand. Mensenrechten en internationalisme verdwenen niet, ze werden juist versterkt.’

‘Zelfs toen de VS en de NAVO R2P misbruikten voor een regimewissel in Libië, werd internationale samenwerking en multilateralisme nieuw leven in geblazen. Het echte probleem is dat het collectieve Westen nog altijd het mondiale informatiesysteem domineert en controleert. Als de grote Angelsaksische media schrijven dat de mensenrechten achterhaald zijn, dan herhaalt de hele wereld dat. Nog steeds.’

Koenraad Boogaert van de UGent stelt dat de geloofwaardigheid van universele mensenrechten fundamenteel is, omdat sociale bewegingen die taal gebruiken om hun strijd te voeren en te verantwoorden.

Vijay Prashad: ‘Natuurlijk moet je de universaliteit van de mensenrechten met beide handen vasthouden en verdedigen. Het begint bij de verdragsverplichtingen die alle VN-lidstaten hebben om de mensenrechten te erkennen en te waarborgen. Het is soms wat ingewikkeld, omdat sommige landen uit het Globale Zuiden wél terecht opkomen voor hun soevereiniteit, maar niet noodzakelijk voor universele en gelijke rechten en waardigheid van al hun burgers. Iran is daar een voorbeeld van. Rusland ook.’

‘Wie de taal van de mensenrechten loslaat, neemt ook afstand van het streven naar socialisme. Want ook het recht op ontwikkeling behoort tot het spreken over mensenrechten – en er wordt nog steeds geprobeerd om dat recht om te zetten in een bindend verdragsrecht. De VS blokkeren dat voortdurend, maar de strijd is niet gestaakt. We moeten blijven opkomen voor goede en universele gezondheidszorg, fatsoenlijke huisvesting voor iedereen en waardig werk. Dat zijn mensenrechten.’

Het echte debat

In het debat over antikolonialisme en anti-imperialisme gaat heel veel aandacht naar politieke en economische soevereiniteit, maar opvallend weinig naar de ecologische zorgen van het Globale Zuiden of de klimaatverantwoordelijkheid van het Noorden.

Vijay Prashad: ‘Het is niet zo dat er helemaal niet over wordt gesproken of geschreven. Het Braziliaanse team van Tricontinental publiceerde bijvoorbeeld voorafgaand aan de COP in Belém een uitstekende analyse van de klimaatcrisis als een crisis van het kapitalisme, met bijzondere aandacht voor het energievraagstuk en hoe dat samenhangt met ontwikkeling. Als je die verbanden negeert, wordt het een wanhopig debat over uitstervende soorten, verwoeste biodiversiteit en opwarming die uit de hand loopt.’ 

‘Trouwens, terwijl iedereen de Klimaattop in Brazilië volgde, vond in Nairobi een andere internationale bijeenkomst plaats die nauwelijks aandacht kreeg, maar mogelijk grotere gevolgen heeft voor klimaat en klimaatrechtvaardigheid. Op die bijeenkomst van het Intergovernmental Negotiating Committee on the UN Framework Convention on International Tax Cooperation werden voorstellen besproken om belastingontduiking of -ontwijking tegen te gaan en landen van het Globale Zuiden meer zeggenschap te geven over de winsten die op hun grondgebied gegenereerd worden.

‘Het voorstel om een bijkomende belasting te heffen op CO₂-vervuilers, werd door de EU en de VS afgewezen. Intussen voerde de EU in Belem wél het hoge woord. Die tegenstelling tussen deze twee gelijktijdige maar botsende stellingnames, dát is een ecologisch debat dat het echte verschil zou kunnen maken.’

Toch kan ook de noodzakelijke ontwikkeling en verhoging van de welvaart in het Globale Zuiden anno 2026 niet langer los worden gezien van de ecologische impact en de grenzen van onze planeet. 

Vijay Prashad: ‘Helemaal mee eens. Maar je mag ook de primaire verantwoordelijkheid van het Globale Noorden niet uit het oog verliezen. Een studie van Brown University toonde aan dat het Amerikaanse leger de grootste institutionele CO₂-vervuiler ter wereld is. En nu hebben de Europese NAVO-lidstaten beloofd 5 procent van hun bbp aan defensie uit te geven.’

‘Volgens Scientists for Global Responsibility zorgt een stijging van 100 miljard dollar aan militaire uitgaven gemiddeld voor 32 miljoen ton extra CO₂-uitstoot. Als je dan de ruwe cijfers neemt, krijg je een idee van wat de beloofde stijging van defensiebudgetten tegen 2035 betekent qua CO₂-uitstoot.’

‘Vorig jaar gaven de NAVO-lidstaten samen ongeveer 1,15 biljoen dollar uit aan defensie. Als alle lidstaten de beloofde 5 procent halen, dan stijgt dat naar 2,54 biljoen dollar. Lineair gerekend betekent dat 365 miljoen ton CO₂ extra – bijna evenveel als de volledige jaarlijkse uitstoot van landen als Italië of Groot-Brittannië. Het probleem, met andere woorden, is niet jouw individuele voetafdruk, maar de uitstoot van defensie!’