Giftige neerslag van de Golfoorlog ‘kan tientallen jaren aanhouden’

De gevolgen voor de omgeving zouden zich kunnen verspreiden over het hele oostelijke Middellandse Zeegebied en zowel de ecosystemen in de lucht als die op land en in de zee aantasten. Uiteindelijk zullen de gezondheid van mens en dier hieronder lijden, stellen ze.

Schadelijke materialen 

Sinds op 28 februari de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran zijn gestart, hebben wetenschappers al herhaaldelijk gewaarschuwd dat de aanhoudende bombardementen aan beide kanten leiden tot verhoogde risico’s van vervuilde lucht, water en voedselketens.

De vernielingen van olie-installaties en van industriële infrastructuur geven nu al stoffen vrij die jaren, zo niet decennia, in het milieu aanwezig kunnen blijven, zeggen ze.

‘Het gaat daarom niet zozeer over de materialen van de bommen zelf, maar meer om wat ze raken’, zegt Richard Marcantonio, universitair assistent Milieu, Vrede en Internationale betrekkingen aan de Universiteit van Notre Dame in de VS. ‘Als bijvoorbeeld een gebouw met asbestbekleding of een olieraffinaderij wordt verwoest met een grote brand tot gevolg, dan zijn het juist deze materialen die het grootste risico voor de menselijke gezondheid met zich meebrengen.’

Giftige neerslag

Begin maart al veroorzaakten Amerikaans-Israëlische luchtaanvallen op energie-infrastructuur nabij Teheran enorme branden, met dikke zwarte rookpluimen boven de Iraanse hoofdstad tot gevolg. Verschillende olie- en brandstofopslagplaatsen in Teheran en in de provincie Alborz behoorden tot de doelwitten.

Naarmate de crisis escaleerde, breidden de aanvallen zich uit naar belangrijke olie- en gasinstallaties, zoals het South Pars-gasveld en de Asaluyeh-raffinaderij. Daarnaast waren ook de Iraanse vergeldingsaanvallen in de Golfregio, in Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië en Koeweit gericht op de energie-infrastructuur in deze landen.

In dergelijke conflicten en verwoestingen komt een breed scala aan verontreinigende stoffen vrij, zegt Marcantonio. Hij heeft het dan opnieuw met name over de verspreiding van vrijgekomen materialen door de bombardementen.

Brand in olie-installaties stoot giftige gassen uit zoals stikstofoxiden, zwaveloxiden, koolmonoxide en gevaarlijke organische verbindingen, verduidelijkt Alaaeddin Alsbaiee, directeur onderzoek en ontwikkeling bij BASF Chemicals. ‘Explosies en oliebranden brengen grote hoeveelheden fijnstof met zich mee met een diameter die kleiner is dan 2,5 picometer (pm), en giftige rook. Deze deeltjes kunnen diep in de longen en het bloed doordringen.’

De vervuiling kan zich bovendien over grote afstanden in de atmosfeer verspreiden door de wind. Luchtvervuiling in gebieden nabij de plaatsen van de bombardementen zal dus ook toenemen en het risico op luchtwegaandoeningen, met name bij kinderen en ouderen, zal verhogen, zegt Alsbaiee.

De Wereldgezondheidsorganisatie heeft al gewaarschuwd voor de risico's door brandende brandstofdepots in Teheran. Meldingen van zogenaamde “zwarte regen” na de aanvallen wijzen alvast op de aanwezigheid van gevaarlijke stoffen in de atmosfeer, waaronder koolwaterstoffen, zwaveloxiden en stikstofverbindingen.

Bodem- en waterverontreiniging

Experts waarschuwen er ook voor dat de vervuiling in de bodem, het oppervlaktewater en het grondwater kunnen terechtkomen. Dat vormt een van de ernstigste langetermijngevolgen van oorlog, aldus Marcantonio.

De stoffen kunnen in diepere bodem- en grondwaterlagen sijpelen en langdurig in het milieu aanwezig blijven als ze niet snel worden gesaneerd. ‘Die verontreinigende stoffen kunnen zo gedurende generaties of zelfs langer in het milieu blijven’, zegt Marcantonio.

Alsbaiee legt uit dat oorlogsschade aan olie-infrastructuur bij de gevaarlijkste bronnen van milieuvervuiling behoren, omdat ze luchtvervuiling door verbranding combineren met water- en bodemverontreiniging door olielekken.

‘Olie die in de bodem of water terechtkomt, kan ook het zuurstofgehalte in het water verlagen, wat leidt tot de dood van vissen en waterorganismen. De vruchtbaarheid van de bodem wordt ook aangetast en de micro-organismen die nodig zijn om het biologische evenwicht te bewaren geraken ontregeld.’

Drinkwater

In de droge Golfregio zijn ook de milieurisico's rond drinkbaar water niet te onderschatten. De bevolking is er immers sterk afhankelijk van zeewaterontzilting voor drinkwater.

Experts waarschuwen dat aanvallen op olietankers op zee daarom bijzonder schadelijk kunnen zijn. Grote olielekken kunnen zich via de stroming en de wind verspreiden en de inlaat van ontziltingsinstallaties al na enkele uren of dagen bereiken. Zo’n scenario kan de waterproductie verstoren of minstens de kwaliteit van het drinkwater aantasten, waardoor een dubbele crisis dreigt die zowel de water- als de energiesystemen in de regio treft.

Olievervuiling kan ook meer direct de infrastructuur van ontziltingsinstallaties ernstig beschadigen. Koolwaterstofverbindingen kunnen filtermembranen verstoppen, waardoor de efficiëntie afneemt, er meer onderhoud nodig is en het energieverbruik stijgt, aldus Mohamed Dawoud, waterdeskundige bij het Milieuagentschap van Abu Dhabi in de Verenigde Arabische Emiraten. ‘In ernstige gevallen kunnen installaties tijdelijk worden stilgelegd om besmetting te voorkomen’, zegt hij.

Ook eerder onderzoek heeft aangetoond dat olielekken als gevolg van maritieme ongelukken of oorlogen in de Golfregio de inlaat van ontziltingsinstallaties snel hebben weten te bereiken, afhankelijk van de windrichting en de zeestromingen.

Langdurige gevolgen

De deskundigen benadrukken dat de milieueffecten niet stoppen wanneer de gevechten stoppen. Hoewel de luchtkwaliteit geleidelijk kan verbeteren zodra de vuurhaarden geblust zijn, blijft de verontreiniging in de bodem en in het water vaak tientallen jaren aanwezig.

Ervaringen uit andere conflictgebieden illustreren de omvang van het probleem. Zo weet men ondertussen dat het opruimen van miljoenen ton puin in Gaza naar verwachting tientallen jaren kan duren. Tijdens die opruimwerkzaamheden is de kans bovendien groot dat er opnieuw emissies en verontreinigende stoffen vrijkomen.

Het tempo van het milieuherstel hangt af van verschillende factoren, waaronder het type en de omvang van de verontreiniging en de kenmerken van de getroffen ecosystemen, zegt Alsbaiee. Hoewel sommige vervuiling binnen vrij korte tijd kan worden aangepakt met saneringstechnieken, vereist zware olieverontreiniging of grondwaterverontreiniging vaak een langdurige aanpak.

Panagiotis Kosmopoulos, senior onderzoeker bij het Nationaal Observatorium van Athene in Griekenland, is het ermee eens dat de langetermijngevolgen voor de lucht, de bodem, het water en de gezondheid van ecosystemen “nog jaren of zelfs decennia na het einde van het conflict kunnen voortduren”.

Daarom is het belangrijk om de lucht- en waterkwaliteit te monitoren met behulp van satellieten en meetstations op de grond, zegt hij.

‘Realtime milieumonitoring kan overheden en internationale organisaties helpen om een beter beeld te krijgen van de omvang van de vervuiling’, zegt hij. ‘Zo kunnen ze de juiste maatregelen nemen om de risico’s voor de volksgezondheid en de kritieke waterinfrastructuur te minimaliseren.’

Dit artikel is eerder verschenen bij IPS-partner SciDev.net.