Moedersterfte piekt in Oekraïne

‘Het was een spoedkeizersnede waarbij het leven van de zwangere vrouw in gevaar was. We moesten de operatie uitvoeren met enkel zaklampen, zonder water, tegen een achtergrond van constante explosies’, vertelt Oleksandr Zhelezniakov, hoofd van de afdeling Verloskunde van het Regionaal Klinisch Ziekenhuis van Charkiv. Hij noemt het een van de moeilijkste medische ingrepen waarbij hij betrokken is geweest sinds het begin van de Russische invasie.

Maar het was zeker niet de enige keer dat hij onder extreme omstandigheden moest werken, terwijl de stad onder vuur van Russische artillerie lag. Sterker nog, zegt hij, het is routine geworden voor hem en zijn collega's.

‘De realiteit is nu dat we, aangezien we in een frontstad zitten, bijna elke dag op die manier moeten werken, omdat de alarmen nooit stoppen en we bijna elke dag explosies horen’, vertelt Zhelezniakov. ‘Je doet gewoon wat je moet doen om een leven te redden - om de toekomst te redden. Op zulke momenten denk je alleen daar aan. We blijven werken omdat het leven altijd moet zegevieren.’

Aanvallen

Het ziekenhuis van Zhelezniakov is sinds het begin van de oorlog herhaaldelijk aangevallen en beschadigd, net als veel andere medische faciliteiten in het land. De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft sinds 24 februari 2024 al meer dan 2700 aanvallen op Oekraïense zorginstellingen gedocumenteerd.

Daarbij zijn ook meer dan tachtig kraamklinieken – met verwoestende gevolgen voor de moedergezondheid. Volgens een analyse van het VN-bevolkingsfonds (Unfpa) in december is het risico om te overlijden tijdens de zwangerschap of bevalling in Oekraïne sterk gestegen.

Het agentschap zegt dat herhaalde aanvallen op ziekenhuizen en het wegvallen van essentiële diensten veel vrouwen dwingen om in steeds gevaarlijkere omstandigheden te bevallen. Gezondheidswerkers waarschuwen dat een combinatie van geweld, chronische stress, ontheemding en een wijdverspreide verstoring van de kraamzorg leidt tot een toename van zwangerschapscomplicaties en vermijdbare sterfgevallen.

Gevaarlijker

Uit een analyse van nationale gegevens blijkt een stijging van 37% in het moedersterftecijfer tussen 2023 en 2024 – het meest recente volledige jaar waarvoor gegevens beschikbaar zijn. In 2023 registreerde Oekraïne 18,9 moedersterfgevallen per 100.000 levendgeborenen. In 2024 steeg dat cijfer naar 25,9.

Het VN-Bevolkingsfonds meldt ook een sterke toename van ernstige complicaties tijdens de zwangerschap en de bevalling. Baarmoederrupturen – een van de gevaarlijkste verloskundige noodsituaties – zijn met 44% gestegen.

Zwangerschapshypertensie is met meer dan 12% toegenomen, terwijl ernstige postpartum bloedingen met bijna 9% zijn gestegen. Moeilijkheden bij de toegang tot zorg, stress, ontheemding en verstoorde doorverwijzing zijn belangrijke oorzaken.

In de frontregio’s is de situatie bijzonder nijpend. In Cherson ligt het aantal vroeggeboorten bijna twee keer zo hoog als in de rest van het land. De regio kent het hoogste percentage doodgeboorten van het land, volgens het VN-agentschap.

Onder de oorzaken worden stress, onveiligheid en moeilijkheden bij de toegang tot zorg genoemd, wat kan leiden tot vroegtijdige weeën en vroegtijdig breken van de vliezen.

Keizersnedes

Een ander teken van een zorgsysteem onder druk is het percentage keizersnedes. Landelijk ligt dat percentage nu boven de 28%. In de frontregio's behoren de cijfers zelfs tot de hoogste in heel Europa: 46% in Cherson en ongeveer 32% in Odessa, Zaporizja en Charkiv.

Die hoge percentages tonen de noodzaak voor artsen en vrouwen om bevallingen te plannen binnen korte periodes waarin het relatief veilig is. Ze kunnen ook wijzen op een hoger percentage zwangerschapscomplicaties waarvoor een chirurgische ingreep nodig is.

‘Aanvallen op de gezondheidszorg hebben meetbare en ernstige gevolgen voor de gezondheid van moeders’, zegt Isaac Hurskin van Unfpa in Oekraïne. ‘Het land start een nieuwe winter onder omstandigheden die de risico's voor zwangere vrouwen, pasgeborenen en de zorgverleners die voor hen zorgen, ernstig doen toenemen.’

Begin december werd een kraamkliniek in Cherson getroffen door artillerievuur. Tijdens de aanval bracht het ziekenhuispersoneel vrouwen in arbeid en pasgeborenen naar een bunker in de kraamafdeling.

Hoewel iedereen de aanval overleefde en er tijdens de beschietingen een meisje werd geboren in de bunker, is het sprekend voor de omstandigheden waaronder zwangerschap en bevalling nu plaatsvinden in Oekraïne, zegt Hurskin. ‘Omstandigheden waarmee geen enkele vrouw of zorgverlener ooit geconfronteerd zou moeten worden.’

Kinderen uitstellen

Maar de verwoesting die de oorlog in Oekraïne aanricht, heeft ook gevolgen in bredere zin. We konden spreken met vrouwen in Oekraïne die toegeven een zwangerschap te vermijden vanwege hun bezorgdheid over het veilig verkrijgen van de nodige prenatale zorg, maar ook over de omstandigheden waarin ze mogelijk een kind moeten opvoeden.

‘Vrouwen in conflictgebieden hebben specifieke behoeften. Het is erg moeilijk om daaraan te voldoen wanneer een kraamkliniek regelmatig wordt gebombardeerd, of wanneer de energie-infrastructuur wordt aangevallen, waardoor ziekenhuizen niet meer functioneren en zwangere vrouwen gedwongen worden hun toevlucht te zoeken tot slecht uitgeruste noodopvang’, zegt Uliana Poltavets van Physicians for Human Rights (PHR). ‘Een vrouw die overweegt zwanger te worden, moet een beslissing nemen op basis van deze factoren: of een ziekenhuis veilig is, of ze toegang zal hebben tot zorg en of ze na de bevalling voor het kind kan zorgen, zonder elektriciteit, verwarming of water thuis.’

‘Vrouwen vrezen niet alleen voor hun eigen leven en dat van hun ongeboren kinderen tijdens de bevalling onder beschietingen, maar ook voor een onzekere toekomst – een gebrek aan veilige huisvesting, werk en normale omstandigheden om een kind op te voeden’, zegt ook Zhelezniakov. ‘Dat is een rationele angst in de irrationele omstandigheden van oorlog. Het is een van de redenen voor de scherpe daling van het geboortecijfer.’

Vroege menopauze

En de oorlog beïnvloedt ook de vruchtbaarheid van vrouwen, zegt hij. Chronische stress, hoge cortisolspiegels, angst en slaapstoornissen hebben een directe invloed op de hormoonbalans en de voortplantingsfunctie. ‘We zien nu al een toename van het aantal pathologische menopauzes bij jonge vrouwen.’

Die bedreigingen voor de vruchtbaarheid en de gezondheid van moeders komen op een moment dat Oekraïne te maken heeft met een demografische crisis.

Volgens het VN-bevolkingsfonds heeft Oekraïne sinds 2014, toen Rusland de Krim annexeerde, naar schatting tien miljoen mensen verloren. De vruchtbaarheid is gedaald tot minder dan één kind per vrouw – een van de laagste percentages wereldwijd.

De stijgende moedersterfte, de toenemende complicaties en de wijdverspreide onzekerheid over de veiligheid van de bevalling versterken elkaar, zegt het agentschap. Dat heeft gevolgen op lange termijn voor gezinnen, gemeenschappen en het nationale herstel.

‘Dit is niet alleen een humanitaire noodsituatie’, zegt Hurskin. ‘Het is een demografische crisis met gevolgen die ook na het einde van de vijandelijkheden nog lang zullen doorwerken. De bescherming van de moedergezondheid is essentieel voor het langetermijnherstel en de toekomstige stabiliteit van Oekraïne.’

Demografische crisis

Voorbeelden uit andere recente conflicten waar de gezondheidszorg op grote schaal is verwoest, tonen de effecten op lange termijn van oorlog op de moeder- en reproductieve gezondheidszorg, ook lang nadat de oorlog is afgelopen.

Problemen met de wederopbouw van beschadigde en verwoeste instellingen, aanhoudende ontheemding en een voortdurend tekort aan medisch personeel zijn maar enkele van de belemmeringen die vrouwen verhinderen om toegang te krijgen tot zorg.

Arts Zhelezniakov erkent dat de demografische crisis in Oekraïne onvermijdelijk nog zal verergeren. ‘De vernietiging van het systeem voor moedergezondheidszorg verergert alleen maar de bestaande problemen die door de oorlog zijn veroorzaakt: de migratie van vrouwen en kinderen naar het buitenland, het verlies van levens, economische instabiliteit en psychische druk’, zegt hij.

Maar er kunnen nu al maatregelen genomen worden om de gezondheidszorg te verbeteren, zoals de eerstelijnszorg versterken, digitalisering verbeteren, investeren in preventie en voorlichting rond reproductieve gezondheid. Ook medische centra oprichten in relatief veilige regio’s zou helpen, zegt hij.

Wat er ook gebeurt, hij benadrukt dat hij en zijn medewerkers hun werk niet zullen staken, en herinnert zich de spoedkeizersnede die bij het licht van een zaklamp werd uitgevoerd terwijl granaten op Charkiv neerkwamen.

‘De geboorte van een kind in dergelijke omstandigheden is altijd een mirakel en een krachtige motivatie om te blijven werken, ondanks alles.’

Ed Holt