“‘‘Mensen verliezen weegt zwaarder op socio-economische welvaart dan land verliezen’’

Zelfs als de wapens morgen zouden zwijgen, is Oekraïne nog lang niet uit de oorlog. Terwijl aan het front de gevechten voortduren en een einde niet in zicht is, wordt steeds vaker al gespeculeerd over het ‘Oekraïne na de oorlog’. Dat beeld is misleidend. Want een einde aan de gevechten betekent niet automatisch herstel, laat staan een terugkeer naar normaal.

Sinds februari 2022 zijn miljoenen Oekraïners het land ontvlucht. Volgens de Internationale Organisatie voor Migratie verblijven vandaag ongeveer 7 miljoen Oekraïners in het buitenland. Dat is bijna 18 procent van de totale bevolking. Daarnaast zijn bijna 4 miljoen mensen intern ontheemd. Voor een land dat voor de oorlog amper 41 miljoen inwoners telde, zijn dat ontwrichtende cijfers. Oekraïne wordt geconfronteerd met een demografische schok die diepe sporen nalaat in het sociale en economische weefsel van het land.

Wat deze exodus zo problematisch maakt, is niet alleen haar omvang, maar vooral haar samenstelling. Het zijn in hoofdzaak jongeren, vrouwen en hoogopgeleiden die vertrekken. Velen van hen hebben intussen een nieuw leven opgebouwd in het buitenland: ze vonden werk, kregen financiële ondersteuning, gingen relaties aan in het buitenland of startten kleine ondernemingen op en creëerden perspectief voor zichzelf en hun kinderen. 

Voor een groeiend deel zijn de levensomstandigheden inmiddels gunstiger dan in Oekraïne zelf. Precies die groep, jonge gezinnen, arbeidskrachten, ondernemers, is nochtans cruciaal voor economische groei en wederopbouw. Hun vertrek betekent niet alleen bevolkingsverlies, maar ook een structurele verzwakking van het toekomstpotentieel van het land.

Dat vertaalt zich in harde cijfers die boekdelen spreken. Hoewel vrijwel alle Oekraïners zich sterker dan ooit verbonden blijven voelen met hun land, geeft meer dan de helft (53%) aan mogelijk niet terug te keren wanneer de oorlog eindigt, zo blijkt uit een representatieve studie van het Oekraïense onderzoeksbureau Info Sapiens.

De demografische impact is inmiddels duidelijk zichtbaar. In 2023 daalde de bevolkingsgroei met 8,08%. Het vruchtbaarheidscijfer helpt ook niet: de afgelopen tien jaar daalde het van 1,4 naar 1,0, ver onder het gezonde vervangingsniveau van 2,1. Waar Oekraïne in 2021 nog ruim 41 miljoen inwoners telde, wordt dat aantal vandaag 2,5 miljoen lager geschat. Die terugval is het gevolg van massale emigratie, maar ook van het geweld zelf. Volgens het OHCHR (Het Bureau van de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten, oorspronkelijk VN-centrum voor de Mensenrechten, red.) kwamen sinds het begin van de invasie minstens 14.300 burgers om het leven en raakten meer dan 37.500 mensen gewond, vermoedelijk een stevige onderschatting.

Zonder voldoende arbeidskrachten zullen infrastructuurprojecten vertragen, krimpt de belastingbasis en wordt economische groei structureel afgeremd. Sectoren als zorg, onderwijs, industrie en landbouw – cruciaal voor herstel – kampen nu al met personeelstekorten. In een land dat tegelijk vergrijst en krimpt, wordt dat een blijvend probleem. 

Toch beschikt Oekraïne over belangrijke troeven vol potentieel voor bloei: een relatief hoogopgeleide bevolking, een sterke IT-sector, vruchtbare landbouwgronden en een strategische ligging aan de rand van de Europese Unie. Maar die troeven kunnen alleen renderen als er voldoende mensen zijn om ze te benutten.

De oorlog in Oekraïne wordt vaak bekeken door een militaire of geopolitieke bril. Maar een fundamentele strijd speelt zich voor de Oekraïners hierdoor ook elders af. Niet aan het front, maar in de vraag of Oekraïne zijn bevolking kan behouden om zijn toekomst vorm te geven.

De toekomst van het land zal uiteindelijk niet enkel worden beslist door wapens of verdragen, maar door mensen. Zonder voldoende terugkeer van mensen, of een duidelijke stijging van het geboortecijfer, blijft duurzaam herstel bijzonder moeilijk en dreigt Oekraïne structureel kwetsbaar te blijven: economisch, demografisch en institutioneel.

De echte wederopbouw begint daarom niet enkel met beton of miljarden, maar met vertrouwen: het vertrouwen dat het land opnieuw een toekomst kan bieden aan wie het vandaag noodgedwongen heeft verlaten.