“‘‘We moeten kiezen tussen extreme rijkdom of een stabiele democratie’’

Deze week publiceerde Oxfam haar jaarlijkse ongelijkheidsrapport. De cijfers waren andermaal choquerend. In 2025 steeg het vermogen van de allerrijksten driemaal sneller dan het gemiddelde van de afgelopen vijf jaar. De twaalf rijkste mannen ter wereld bezitten evenveel als de helft van de wereldbevolking, en dat is meer dan vier miljard mensen. Intussen gaat het snel achteruit met de levenstandaard van de massa: een kwart van de wereldbevolking leeft in chronische voedselonzekerheid.

De cijfers zijn verschrikkelijk, maar tegelijkertijd bijna gemeengoed geworden. Onze samenlevingen zijn ongelijker geworden in de afgelopen decennia, en sinds de jaren 2020 stijgt de ongelijkheid met turbosnelheden. Naarmate de welvaartsverschillen toenemen, verslechteren niet alleen de levensomstandigheden: ook het democratische fundament zelf raakt aangetast.

‘We moeten een keuze maken. We kunnen democratie hebben of we kunnen rijkdom hebben die in handen is van enkelen, maar we kunnen niet beide hebben.’ Deze uitspraak, bijna een eeuw geleden gedaan door Louis Brandeis, rechter bij het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten, klinkt vandaag de dag bijzonder scherp.

Ongelijkheid ondermijnt de democratie

Landen met de grootste ongelijkheid hebben zeven keer meer kans om in autoritarisme te vervallen dan meer egalitaire samenlevingen. Waarom? Omdat ongelijkheid het vertrouwen in instellingen ondermijnt, het publieke debat polariseert en de politieke participatie van burgers ontmoedigt.

In de afgelopen decennia hebben de superrijken niet alleen ongekende fortuinen vergaard, maar ook hun politieke macht geconsolideerd. Meer dan 11% van de miljardairs ter wereld heeft een politieke functie bekleed of zich daarvoor kandidaat gesteld. Zij hebben 4000 keer meer kans om een politiek mandaat uit te oefenen dan gewone burgers. Economische ongelijkheid vertaalt zich rechtstreeks in politieke ongelijkheid.

De concentratie van de media versterkt dit fenomeen. Zeven van de tien grootste mediagroepen ter wereld zijn eigendom van miljardairs. Elke dag besteedt de mensheid elf miljard uur aan het raadplegen van sociale netwerken die zijn opgezet, gevoed en georganiseerd door miljardairs.

Uit een studie van de Universiteit van Californië in Berkeley blijkt dat na de overname van X door Elon Musk het aantal haatberichten daar met 500% is toegenomen. We hebben toegestaan dat er een enorme macht op het gebied van informatiecontrole en manipulatie is ontstaan, zonder enig democratisch toezicht.

Terwijl de rijkdom zich concentreert, neemt de armoede nauwelijks af. Een kwart van de wereldbevolking lijdt aan voedselonzekerheid. De armoedebestrijding is sinds 2019 tot stilstand gekomen en de extreme armoede neemt in Afrika weer toe.

Deze situatie wordt verergerd door een ongekende terugtrekking van rijke landen uit de internationale solidariteit. Elon Musk, de rijkste man ter wereld, sloot USAID, de officiële ontwikkelingshulp van de VS aan de start van 2025.

Deze bezuinigingen zullen tegen 2030 leiden tot meer dan 14 miljoen extra sterfgevallen, waaronder 4,5 miljoen kinderen jonger dan vijf jaar. Als reactie op deze enorme sociale onzekerheid nemen protesten wereldwijd toe. In 2025 braken wereldwijd meer dan 140 grote anti-regeringsdemonstraties uit. Veel daarvan werden met geweld neergeslagen.

Regeringen, gedomineerd door miljardairs, kiezen ervoor om de woede te onderdrukken in plaats van de rijkdom te herverdelen.

België: een economisch en democratisch riskante koers

België blijft niet gespaard. De ongelijkheid neemt ook bij ons toe. De rijkste 1% bezit meer rijkdom dan de minst rijke 75% samen. 15% van de bevolking leeft in ontoereikende huisvesting en 28% van de vroegtijdige sterfgevallen houdt verband met sociaaleconomische ongelijkheid.

Toch worden bezuinigingen op openbare diensten en belastingverhogingen voor de minstbedeelden beschreven als onvermijdelijke offers, terwijl elke verhoging van de bijdrage van de grote vermogens wordt voorgesteld als een existentiële bedreiging voor de economie.

De ongelijkheidscrisis bedreigt onze economie, onze democratie, onze persvrijheid en onze sociale cohesie.

Deze visie is economisch en historisch onjuist. De meest welvarende samenlevingen op lange termijn zijn die welke investeren in onderwijs, gezondheidszorg en sociale bescherming. Meer vragen van de midden- en lagere klassen dan van de rijksten is een ideologische keuze, geen noodzaak.

De huidige bezuinigingsmaatregelen verzwakken de openbare diensten, vergroten de armoede, beperken de lonen en stigmatiseren en bestraffen alle vormen van solidariteit. Dit beleid is een machine die ellende creëert, geen welvaart. Het is een overdracht van macht en geld van de armsten naar de rijksten.

De wereld staat op een kantelpunt. De ongelijkheidscrisis bedreigt onze economie, onze democratie, onze persvrijheid en onze sociale cohesie. Omgekeerd zijn de meest egalitaire samenlevingen ook die waar het sociale vertrouwen het grootst is, waar de toegang tot gezondheidszorg, werk en onderwijs het beste is.

We kunnen een handjevol superrijken blijven toestaan om met hun ongelooflijke fortuinen buitensporige politieke macht over ons leven te vergaren, of we kunnen de controle terugnemen: grote vermogens zwaarder belasten, hun politieke invloed beperken, de openbare diensten en de civiele ruimte versterken.

Ongelijkheid is geen natuurwet. Het is een politieke constructie. En wat politieke keuzes hebben voortgebracht, kan door andere politieke keuzes ongedaan worden gemaakt.