Benin is testcase voor nieuwe aanpak van Belgische ontwikkelingssamenwerking

Geen assistentie, wel coöperatie

Voor Enabel zijn de projecten in Benin een voorbeeld van een modelpartnerschap. Toch nemen ze maar een klein deel van het totale budget van het agentschap in. Tussen 2023 en 2028 kosten de projecten in Benin 45 miljoen euro, goed voor zo’n 9 miljoen per jaar. Dat is weinig in vergelijking met het totale jaarbudget van Enabel van 329 miljoen euro. Zeker als je weet dat de projecten in Congo maar liefst 20% van de totale werkingsmiddelen opslorpen.

Toch voelen ook de Beninse projecten de federale besparingen in de ontwikkelingssamenwerking (OS). Tussen 2019 en 2023 bedroeg het budget van Enabel voor Benin nog nog 60 miljoen euro, vijftien miljoen meer dan vandaag. In 2023 ontving het agentschap een dotatie van 224,3 miljoen euro, terwijl de regering intussen heeft aangekondigd de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking met 25 procent terug te schroeven.

Voor Enabel is het daarom cruciaal om aan te tonen dat de projecten wel degelijk renderen. Het agentschap kiest daarbij bewust voor een aanpak die afwijkt van de traditionele ontwikkelingssamenwerking: naast gelijkwaardig partnerschap wil het ook aantonen dat zijn werking bijdraagt aan het aanpakken van veiligheidsproblemen.

Sinds 2019 zijn jihadistische groeperingen actief in de noordelijke regio’s Atacora en Alibori. Deze gebieden zijn no-go zones geworden, waar het Beninse leger de controle grotendeels heeft verloren. Zo kwamen in april nog een vijftigtal Beninse soldaten om het leven bij een aanslag. Jihadisten spelen daarbij vaak in op het gebrek aan toekomstperspectief om jongeren te rekruteren.

De vraag is of de projecten van Enabel via jobcreatie kunnen bijdragen aan meer stabiliteit. Of is ook deze vorm van samenwerking onvoldoende opgewassen tegen de grote uitdagingen waar Benin voor staat?

Voordelig voor de Belgen

Die no-nonsenseaanpak is ook merkbaar in het gezondheidscentrum van Parakou. Op de trap lopen mensen af en aan naar het kantoor van coördinator Djewessi Lokossou. Na een uur wachten maakt hij uiteindelijk toch even tijd voor ons. ‘Doe de deur op slot’, roept hij nog naar zijn secretaresse, voor hij plaatsneemt achter zijn bureau.

‘Parakou is een kruispunt in het midden van Benin. De zone die wij bedekken is erg groot. Daardoor is het hier altijd een heksenketel’, zegt Lokossou.

In het gezondheidscentrum ligt de nadruk vooral op moeder- en kindzorg. Benin telt wereldwijd het op vijf na hoogste aantal sterfgevallen van kinderen onder de vijf jaar: bijna negen procent overlijdt er vroegtijdig, vaak als gevolg van infecties. Malaria is daarbij goed voor de helft van de sterfgevallen.

Maar niet alle kinderen in Benin lopen een even groot risico. Op het platteland liggen de sterftecijfers hoger dan in grote steden in het zuiden, zoals Cotonou. Door de grote afstanden hebben de doktors in Parakou moeite om iedereen te bereiken.

Wij wezen Enabel op die beperkte bereikbaarheid, zeg Lokossou. ‘Samen hebben we daarom gezondheidskits ontwikkeld, zodat mensen in afgelegen gebieden zichzelf beter kunnen helpen. Daarnaast kregen we middelen om moto-ambulances aan te schaffen, die patiënten uit de dorpen naar het gezondheidscentrum brengen. Veel sterfgevallen zijn te voorkomen als mensen op tijd bij ons komen.’

Precies die wederkerige aanpak waardeert Lokossou erg. ‘Andere partners kwamen hier vaak met kant-en-klare oplossingen, of die nu nuttig waren of niet. Als begunstigde moest je ze maar slikken.’

Dat klinkt allemaal goed, maar wat levert het België op? Die vraag dringt zich op, juist omdat Enabel zijn activiteiten in Benin als samenwerking ziet. Ontwikkelingshulp is eenzijdig, maar een partnerschap moet voordelen opleveren voor beide partijen.

In dat kader werden ook samenwerkingen met Belgische bedrijven opgezet. Zo startte Enabel in 2019 een project met winkelketen Colruyt, die zich ertoe verbond jaarlijks een vast volume cashewnoten bij lokale coöperaties aan te kopen. Op die manier belanden de biologische cashewnoten rechtstreeks in de Belgische winkelrekken.

Volgens de persdienst van Colruyt verloopt de samenwerking met de Beninse producenten vlot. ‘Er is zelfs geen extra ondersteuning van Enabel nodig. We slagen erin zowel de laagste prijs te garanderen als een duurzame impact te creëren.’

Ook Krins van Enabel wil graag meer samenwerkingen met privébedrijven opzetten. ‘Wij kunnen de coöperaties helpen om hun kwaliteit te verbeteren. Dat blijft onze strategische visie. De huidige uitdagingen op het gebied van werk- en voedselzekerheid vragen om publiek-private samenwerkingen.’

Toch is de kans klein dat de winsten voor Belgische bedrijven binnenkort de miljoenen aan werkingskosten zullen compenseren. Het partnerschap zal dus niet meteen volledig in evenwicht zijn, zeker omdat het in de toekomst steeds moeilijker kan worden om de productiviteitswinsten verder op te krikken.

Toch kampt het dorp met dezelfde uitdagingen als veel andere Beninse gemeenten.

Door de straten rennen kinderen terug naar huis. Net voor ons gesprek loopt een jongentje de kamer binnen. Fibi Sare aait zijn zoontje over de kruin. Hij maakt zich zorgen over diens toekomst. Traditiegetrouw belanden de meeste jongeren hier in de landbouw, maar als sojaboer ziet hij de komende jaren somber tegemoet.

Zelf is hij de voorzitter van de plaatselijke vereniging voor sojaboeren. In zijn winkeltje liggen zakken vol met soja opgestapeld. Dit jaar was de oogst zeer mager, zucht hij. ‘We kregen te maken met een groot tekort aan neerslag. We zouden waterreserves moeten aanleggen, maar helaas hebben we daar zelf de middelen niet voor. De droogte drukt zwaar op onze opbrengsten, waardoor we nog minder mensen kunnen tewerkstellen.’

De klimaatverandering heeft een grote impact op de werkgelegenheid. Als het huidige klimaatbeleid niet verandert, zou tegen 2070 bijna het hele grondgebied van Benin te maken krijgen met extreme temperaturen.

In een rapport uit 2023 waarschuwt de Wereldbank dat vooral de landbouwsector dringend weerbaarder moet worden. De teelt van de yam-plant, soja en maniok zal flink dalen door de toenemende droogte. Voor de werkgelegenheid heeft een lager rendement verregaande gevolgen.

‘We zetten daarom volop in op agro-ecologie’, zegt Kodjo van het Beninse agentschap voor landbouwontwikkeling. ‘Die nadruk heeft Enabel binnengebracht. Door andere teeltmethoden te gebruiken, kun je meer uit de bodem halen. Agro-ecologie verhoogt net onze productiviteit.’

‘We organiseren voetbalwedstrijdjes en petanquetoernooien,’ zegt hij. ‘Die sporten zijn erg populair bij jongeren en bieden niet alleen afleiding. Tijdens zulke activiteiten krijgen we ook een goed beeld van wie er in moeilijkheden zit, zodat we hen makkelijker advies kunnen geven.’

Daarnaast stimuleert Vénérand ook het ondernemerschap. ‘Veel jongeren maken hun eigen zeep en verkopen die op de markten. Dat is erg positief, want de werkgelegenheid is hier beperkt. Je bent sowieso op jezelf aangewezen.’

Die plantrekkerij is zichtbaar langs de kant van de weg. Overal staan kleine standjes met het logo van telefoonmaatschappij MTN, waar jongeren mobiele betaalkaarten verkopen. Anderen zwaaien met plastic flessen gevuld met benzine naar voorbijrazende motorrijders.

Maar zonder extra werkgelegenheid blijft er een voedingsbodem voor terrorisme bestaan. Jihadistische groeperingen zoals JNIM bieden kansen aan jongeren die ze elders niet vinden. Volgens denktank ACLED kunnen ze op die manier makkelijk hun rangen versterken en hun opmars voortzetten. Vanuit de noordelijke natuurparken oefenen ze druk uit op de rest van Benin.

Ook Olivier Krins van Enabel beseft dat de uitdagingen enorm blijven. Toch kijkt hij optimistisch vooruit. ‘Het fundament is gelegd. Nu moeten we de partnerschappen consolideren en verder uitbouwen.’

Tegelijk rijst de vraag of dat zal lukken, nu niet alleen de aarde, maar ook de geldstroom langzaam opdroogt.