‘Ik protesteerde niet om Rusland te veranderen, maar om mens te blijven’

Elke ochtend, tijdens mijn wandelingen, kijk ik uit over de heuvels. Schoonheid helpt om het ongeluk als een geluk te zien. Anderhalf jaar na mijn vlucht uit Rusland heb ik de middelbare school van Protvino, een provinciestadje honderddertig kilometer ten zuiden van Moskou, ingeruild voor een desolaat Frans platteland. Omdat ik weigerde de verplichte militaristische propagandalessen te geven. Heeft mijn keuze iets veranderd?

Ik herinner me mijn les over het begin van de twintigste eeuw. ‘Toen veranderde alles in zeventien jaar tijd. Mensen moesten kiezen: blijven of vertrekken, zwijgen of spreken’, zei ik tegen de leerlingen. Ze luisterden, met de vage blik van jongeren die niet beseffen dat geschiedenis zich niet alleen in boeken voltrekt. ‘Die tijd kan terugkeren’, zei ik.

Niet lang daarna werd oppositieleider Aleksej Navalny gearresteerd na zijn terugkeer uit Berlijn. Een meisje in de klas stak haar hand op: ‘Wie is Navalny eigenlijk, mevrouw?’ ’s Avonds zat mijn man op de bank, het blauwe licht van de televisie op zijn gezicht. ‘Poetin doet wat hij moet doen’, zei hij. Dan reageerde ik: ‘We keren terug naar de tijd van Stalin, wil je die terug, toen mensen hun familie, vrienden en collega’s verklikten?’ We voerden dat gesprek elke avond, als een toneelstuk.

Toen kwam 24 februari 2022. Terwijl de bommen vielen op Oekraïne, werd het stil in Rusland. Wat niet gezegd mocht worden, mocht zelfs niet worden gedacht. Wij, leerkrachten, werden gedachtepolitie. ‘Commandanten winnen geen operaties, leraren wel’, zei Poetin.

De directeur kwam met een envelop van het ministerie: ‘Het nieuwe patriottische lesprogramma. Jullie moeten voortaan in elke klas de les over belangrijke zaken geven.’ Er zat een script in: teksten die we letterlijk moesten voorlezen, patriottische liederen, videomateriaal dat we moesten tonen.

Ik liep langs een lokaal waar een collega ijverig bezig was: ‘Neonazi’s bepalen het beleid in Oekraïne. Alles wat ons verenigt, wordt aangevallen. In een speciale operatie bevrijden we Oekraïne en helpen we de afgescheiden republieken. De Krim sloot zich al aan bij Rusland. En pas op, de vijand rekruteert ook uit lokale gemeenschappen, er zijn verraders van het moederland.’

Die laatste zin raakte mij. Was ik zo iemand? In mijn les toonde ik de propagandafilmpjes, maar daarna mijn eigen toevoegingen: foto’s van Tanja Savitsjeva, een twaalfjarig meisje dat in haar dagboek de dood van al haar familieleden tijdens het beleg van Leningrad noteerde; Anne Frank; een Oekraïens meisje naast haar dode moeder. ‘Wees voorzichtig. Ze gaan de lessen filmen’, fluisterde een jonge collega me toe in de leraarskamer tijdens de pauze met lauwe thee.

Thuis vertelde ik alles aan mijn man, over het geld dat de directeur ons vroeg voor het leger, over de brieven die de kinderen moesten schrijven aan de soldaten. Hij bleef apathisch. ‘Het gaat niet om het geld’, zei ik. ‘Het is de angst. Wie niets geeft, uit zich als tegenstander. Angst is het nieuwe sociaal contract: de staat hoeft niets meer te geven, alleen bang te maken. Zo worden gewone Russen onderdeel van de oorlogspropaganda. Scholen worden steunfabrieken. Iedereen zoekt een persoonlijke rechtvaardiging voor kleine daden die samen een groot zwijgen vormen. Veel collega’s willen handelen zoals ik, maar durven niet.’

ʻNa de inval in Oekraïne ging de militarisering van de school in overdrive: militaire drills voor tienjarigen, granaatwerpwedstrijden voor vijftienjarigen.ʼ

Met reden, want het verklikken was terug. Drie leerlingen namen mijn les over Anne Frank op en klikten aan hun ouders. Kort daarna verschenen drie politieagenten. Ik moest naar het gemeentehuis. De vader van een van de klikspanen, een oud-leerling, keek me vol haat aan. ‘Ik zeg niet wat ze moeten denken, ik leer ze zelf te denken’, probeerde ik.

Het mocht niet baten: leerlingen mogen geen eigen gedachten hebben. Dat ik geen klastitularis meer mocht zijn, kon een geluk zijn: zo hoefde ik de propagandalessen niet zelf te geven.

De volgende twee jaar ging de militarisering van de school in overdrive: militaire drills voor tienjarigen, granaatwerpwedstrijden voor vijftienjarigen. Op een dag moesten de leerlingen naar een toespraak van Poetin kijken: er kwam een ‘Jeugdbeweging voor heel Rusland’. Elke gelijkenis met de ‘Jeugdbond voor de hele Sovjet-Unie’ was toeval? Ik denk het niet. Alleen was er nu geen ideologie, slechts blinde loyaliteit.

De vlucht

Op 12 juni 2024, de Dag van Rusland, was mijn tijd van kiezen aangebroken: blijven of vertrekken. Sergej, een oud-leerling, stuurde een artikel door: Criminele zaak tegen lerares wegens nepnieuws.

‘U moet nu vluchten, niemand met zo’n aanklacht is ongestraft gebleven’, zei hij. Binnen een halfuur had ik mijn koffer gepakt. Sergej raadde aan mijn telefoon achter te laten als lokaas. Ik keek nog één keer naar het appartement, de muren die ik had willen schilderen, mijn man en dochter in de deuropening, het leven dat ik had gepland.

Ergens tussen Protvino en de luchthaven voelde ik iets openbarsten: een onbeschrijflijk gevoel van vrijheid. In het vliegtuig zat een vrouw uit Minsk: ‘Wij Belarussen zijn bij aflevering vier van de totalitaire soap. Jullie bij aflevering twee.’ Bittere humor, onze laatste vrijheid. ‘Waarheen gaat u?’, vroeg ze. ‘Armenië’, zei ik. ‘Het enige land in de regio waar de soap nog niet is begonnen.’

Armenië

Sergej had me in contact gebracht met The Ark, een Russische organisatie die emigranten helpt. Dankzij hen vond ik een flat in Jerevan, samen met andere gevluchte Russen. Ze hadden een poster aan de muur gehangen: ‘Stand with Ukraine/Stop Ruzzian Fascism’. ’s Avonds zaten we rond een tafel met thee, blini’s met confituur en smartphones vol verboden woorden. Iedereen had een verhaal dat klonk als het mijne, met andere namen, data en steden.

Michail vertelde dat de Russische Veiligheidsdienst, de FSB, zijn huis had doorzocht omdat hij op Telegram bleef schrijven over Oekraïne. Naast hem zat Ilja, amper twintig en pas afgestudeerd als informaticus: ‘Ze hadden me opgeroepen voor het leger. Mijn leraar zei dat ik moest vluchten. Ik wilde programmeren, geen mensen doden.’

Plots trilde mijn telefoon. Een bericht van mijn dochter Olga: ‘Een paar dagen na je vertrek kwamen agenten naar mijn werk. Ze namen me mee, vroegen waar je was. Ze dreigden me te arresteren en Dima in een weeshuis te stoppen.’ Kort daarna stond Olga met haar zoontje ook in Jerevan. Toen ik Dima zag, wist ik het: ik was gevlucht om hem te beschermen.