Met het ijs verdwijnt ook de toekomst

Deze Oegandese gletsjers zijn niet de enige die onder druk staan. Met ons huidige klimaatbeleid zal aan het einde van de eeuw zo’n 80 procent van alle gletsjers in de wereld verdwenen zijn, berekende een academische studie onder leiding van glacioloog Lander Van Tricht vorig jaar.

Het volledige verdwijnen van gletsjers heeft tot nu nog nergens een samenleving ontwricht. Rwenzori is een van de eerste plekken waar dat zou kunnen gebeuren. ‘Door hun relatief lage hoogte in een tropische zone behoren ze tot de snelst smeltende gletsjers ter wereld’, zegt Van Tricht. Sinds de eerste metingen in 1912 verloren de bergen bijna 97 procent van hun ijsmassa.

Dat is niet alleen een verlies voor de bergen, maar ook voor de miljoenen mensen die in Oeganda en Congo aan de voet van het gebergte leven. Gletsjers functioneren als waterreservoirs. In natte en koude periodes slaan ze water op, in warme en droge periodes geven ze het geleidelijk vrij. Het is net in het droge seizoen, wanneer het maandenlang nauwelijks regent, dat mensen hier afhankelijk zijn van het smeltwater.

Bakbanaan en bonen

Hier, aan de voet van de Rwenzori, broeit de perfecte storm, aangevuurd door de klimaatverandering. Het wordt warmer en droger, de gletsjers smelten sneller en worden niet meer aangevuld, maar ook de landbouwcyclus, volledig afhankelijk van regenval, verandert.

Op een 100 meter van de Nyamwamba woont de 48-jarige Nyesi Masike met haar familie tussen metershoge rotsblokken, achtergelaten door gletsjers in de ijstijd. ‘Mijn leven is de laatste jaren zo veranderd’, zegt de moeder van twaalf. Nog geen tien jaar geleden oogstte ze drie keer per jaar yamswortel, het lokale stapelvoedsel. Nu nog maar één keer. ‘We aten het hele jaar door zoete aardappel, pompoen, tomaat, of bonen. Nu kan ik mijn kinderen het grootste deel van het jaar alleen nog bakbanaan en bonen geven.’

De stijgende temperaturen brengen nog een ander probleem met zich mee. Ooit trokken mensen naar deze steile heuvels om te ontsnappen aan muggen die ziektes als malaria en gele koorts verspreiden. Door de opwarming komen die hier nu ook voor. ‘Drie van mijn jongste kinderen hebben de afgelopen jaren malaria gehad, terwijl ik in mijn leven nooit ziek ben geweest’, vertelt Nyesi. Ze kijkt triest naar haar kroost, die om haar heen aan het spelen is. ‘Ik kan mijn kinderen niet de jeugd geven die ik zelf heb gehad.’

Volgens het Bakonzo-volk, in het zuiden van het Rwenzori-gebergte, heeft deze verandering maar één oorzaak: de god Kithasamba, koning van de bergen. De meeste Bakonzo hebben nog niet van klimaatverandering gehoord, maar ze weten wel dat als Kithasamba boos wordt, er droogte en plagen volgen. Om hem blij te houden, blijven ze van de bergen af. Zo is natuurbescherming hier al eeuwenlang vanzelfsprekend.

Dat veranderde in de jaren 70, toen de nabije kopermijn sloot en duizenden mensen hun werk verloren. Om zich van een inkomen te voorzien, werd op grote schaal hout gekapt. Maar de laatste jaren zorgden de ontboste heuvels voor flinke landverschuivingen bij hevige regenval. Voor de bevolking was het duidelijk dat Kithasamba boos was. En daar moesten ze wat aan doen.

Elk regenseizoen planten de Bakonzo daarom 20.000 inheemse bomen. Die bomen versterken de bodem en houden het schaarse water langer vast. Maar hoe goed de intenties ook zijn, het blijven pleisters op een etterende wond. Volgens glacioloog Lander Van Tricht zijn de Rwenzori-gletsjers niet meer te redden. 'Als we nu stoppen met het uitstoten van broeikasgassen, smelten de meeste gletsjers nog dertig tot vijftig jaar verder. Deze Oegandese gletsjers zijn gedoemd om te verdwijnen.'

Dat zal het einde betekenen van god Kithasamba, die volgens de overlevering op de besneeuwde bergtoppen leeft. Als de sneeuw verdwijnt, verdwijnt ook hun god, en verandert het land van de Bakonzo in een levenloze woestijn.

Als het water stopt met stromen

Het staat buiten kijf dat de gletsjers smelten, maar hulp laat op zich wachten. De gemeenschap plant de bomen op eigen initiatief, zonder steun van de overheid. 'Dit is geen prioriteit van onze regering', vertelt Edwin Mumbere, directeur van CECIC (Centre for Citizens Conserving Environment & Management), een lokale organisatie die zich inzet voor een klimaatbeleid dat kwetsbare groepen ondersteunt. 'Ze zien de toeristen graag komen, maar doen niets om ze te behouden. Ze melken de koe, maar voeden haar niet.'

De toeristen komen hier vooral om de besneeuwde pieken te beklimmen. Zonder gletsjers wordt dat lastig. Duizenden mensen werken in de sector als gids of drager, en via het Oegandese wilddepartement UWA vloeit een deel van de inkomsten terug naar de gemeenschap. Met dat geld zijn scholen, ziekenhuizen en wegen gebouwd. Als de toeristen wegblijven, verliest de regio een cruciale inkomstenbron.

Mumbere woont in het stadje Kasese, op het lage plateau onderaan de heuvels. Ook daar zijn de gevolgen merkbaar. 'Wij leven hier evengoed van de Nyamwamba-rivier', zegt hij. 'In het droge seizoen moeten we water rantsoeneren en mag ik mijn groentetuin niet eens meer bewateren.'

Het internationale klimaatbeleid heeft nauwelijks aandacht voor relatief kleine gletsjers zoals die in het Rwenzori-gebergte. Minder dan 0,5 procent van het wereldwijde ijs komt van berggletsjers, de rest bevindt zich op Antarctica en Groenland. Deze gletsjers zijn dus nauwelijks relevant voor de zeespiegelstijging. Maar glacioloog Lander Van Tricht hoopt dat de aandacht ervoor toeneemt. 'Ook al hebben individuele gletsjers weinig effect op de wereld, ze hebben een immens belang voor de lokale gemeenschappen.'

Van Trichts onderzoek is een van de eerste dat zich specifiek richt op zulke individuele gletsjers. Het IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change van de VN) heeft inmiddels contact met hem opgenomen en overweegt de resultaten mee te nemen in een volgend klimaatrapport. Dat kan belangrijk zijn voor de mensen aan de Rwenzori, want IPCC-rapporten sturen de internationale klimaatonderhandelingen.

In het laatste decennium wordt tijdens die onderhandelingen vaak over compensatie gesproken. Dat betekent dat rijke landen die veel broeikasgassen uitstoten, arme landen die daar weinig toe bijdragen (of bijgedragen hebben), maar zwaar getroffen worden door de klimaatverandering, financieel moeten steunen. Volgens een berekening van de EU was Oeganda in 2024 verantwoordelijk voor 0,2 procent van de wereldwijde CO₂-uitstoot.

De internationale gemeenschap heeft afgesproken om jaarlijks 100 miljard dollar aan compensatie te betalen, maar experts schatten dat er minstens tien keer zoveel nodig is. Bovendien bestaat volgens Oxfam ongeveer 70 procent van die compensatie uit leningen. Dat betekent dat voor elke vijf die Oeganda als steun ontvangt, het er zeven moet terugbetalen. Dat komt bovenop de hoge schuldenlast die dergelijke kwetsbare landen al hebben.

Die compensatie is bedoeld voor gemeenschappen zoals de Bakonzo, maar bereikt hen nauwelijks. De mensen die het meeste verliezen bij de smeltende gletsjers worden zo aan hun lot overgelaten. Niemand weet wat ze moeten doen als het water stopt met stromen. 'Als het eten op is, en de rivier droog staat, dan wil ik hier weg. Zonder water heb ik niets meer', zegt de 24-jarige Edrine Bagambe. 'Maar waar kan ik heen? Ik heb geen geld om nieuw land te kopen.'

'Als het watertekort blijft toenemen, moeten we hier inderdaad weg', bevestigt berggids Enoch. 'Het Bakonzo-bloed stroomt door deze bergen, maar we zullen andere pieken moeten vinden.' Waar die andere pieken zich bevinden, weet Enoch ook niet.