Alioune Diop, voorvechter van Zwarte literatuur als instrument van politieke emancipatie

Ik besef nu pas hoeveel geluk ik heb gehad door mijn lagereschooltijd te kunnen doorbrengen in het Senegal van de jaren tachtig. Veel van mijn toenmalige leraren waren geboren in het koloniale tijdperk en opgegroeid tijdens en net na de onafhankelijkheid. De eerste president van Senegal, de dichter Léopold Sédar Senghor, stond wereldwijd bekend als medeoprichter van de Négritude-beweging en was een van de boegbeelden van de opkomst van een Afrikaanse literaire stroming.

Toen hij president werd, maakte hij van cultuur het ankerpunt van zijn beleid. Onder zijn stimulerende leiderschap bloeiden literatuur, theater, muziek en dans in Senegal. Wij, de scholieren van midden jaren tachtig, werden aangemoedigd om de Afrikaanse boegbeelden van die kunststromingen te leren kennen. We groeiden op met het krachtige idee dat wij de erfgenamen waren van een beweging met als missie de vooruitgang en emancipatie van een heel continent.

Mijn leraren en de sfeer van die tijd prikkelden een nieuwsgierigheid en een honger naar kennis die mij nooit meer hebben losgelaten. Dankzij de Afrikaanse schrijvers, die indirect voor een culturele schokgolf zorgden, heb ik nooit een minderwaardigheids- maar evenmin een meerderwaardigheidsgevoel gekend. Ik ervaarde eerder een diepe verontwaardiging over het feit dat al die waardevolle kunst en cultuur op het wereldtoneel niet als evenredig waardevol werd gezien. Vele jaren later zou ik pas beseffen waarom.

Veelzijdige tradities

Volgens de koloniale propaganda van de 19de en 20ste eeuw was het Afrikaanse continent een no man’s land, een continent waar geen beschaving uit kon vloeien en al zeker geen literatuur of intellectuele activiteiten in welke vorm dan ook. Er huisden “primitieve volkeren” die uit de duisternis gehaald moesten worden en op grote schaal beschaving moest worden bijgebracht.

Maar vele Afrikaanse volkeren en rijken kenden al lang voor de kolonisatie veelzijdige en diepgewortelde schriftelijke en literaire tradities. Abessinië, het huidige Ethiopië, gebruikte in de vierde eeuw v.Chr. al het Ge’ez-schrift, waarin ruim 1500 jaar lang kronieken, theologie, filosofie en poëzie werd vastgelegd.

In West-Afrika gebruikten de Toearegs en Peul, net als vele andere volkeren, tekens voor spirituele doeleinden die alleen toegankelijk waren voor geleerden. Tussen de 11de en 13de eeuw werd het Ajami-schrift ontwikkeld, waarmee talen zoals het Wolof, Hausa, Peul, Mandinka en Swahili in het Arabisch genoteerd konden worden. Van de 16de tot de 19de eeuw werd zo soefi-poëzie, diplomatieke correspondentie en mystiek gedachtegoed overgedragen. In de kenniscentra Timboektoe, Djenné en Gao circuleerden in de 15de en 16de eeuw al meer dan 300.000 manuscripten over astronomie, geneeskunde, wiskunde en literatuur.

Tarikh es-Soedan, de zeventiende-eeuwse kroniek over het Songhairijk, van de jurist en ambtenaar Amir es-Sa’di uit Timboektoe, is een cruciaal bewijs van een complex en autonoom geschreven historisch bewustzijn. Daartegenover staan de griots die sinds mensenheugenis het geheugen van volkeren en gemeenschappen als levende bibliotheken mondeling verspreidden. Deze orale “literatuur” wordt tot op de dag van vandaag gebruikt om kennis door te geven.

In Timboektoe en Abessinië legde het schrift de herinnering vast en hield het woord die levend, lang voordat anderen de geschiedenis in hun plaats begonnen te schrijven.

Phillis Wheatley en Frederick Douglass

Het aanhalen van de banden met het Afrikaanse continent via mythes, geschriften en verhalen was voor de Afrikaanse intelligentsia tijdens de koloniale periode, en voor de zwarte Amerikanen tijdens de slavernij, niet alleen een terugkeer naar het verleden. Het was een toe-eigening van het verleden dat hen ontnomen werd.

De oprichting van uitgeverijen zoals Présence Africaine en culturele bewegingen zoals de Harlem Renaissance en de Négritude-beweging waren essentieel voor de uitwisseling van intellectuele ideeën tussen de Afrikaanse denkers op het continent en die in de diaspora. Samen creëerden ze een ruimte voor reflectie, mobilisatie en gemeenschappelijke heropbouw.

De grondleggers van de Afro-Amerikaanse literaire traditie waren Phillis Wheatley (1753-1784) en Frederick Douglass (1818-1895).

De tot slaaf gemaakte Phillis Wheatley moest naar Engeland uitwijken om haar poëziebundel Poems on Various Subjects, Religious and Moral in 1773 te kunnen publiceren. Er werd immers niet geloofd dat een zwarte vrouw tot zulke hoogstaande literatuur in staat was. Pas toen de bundel een internationaal succes werd, werd ze erkend als schrijfster, kon ze terugkeren naar de VS en werd ze bevrijd van haar slavenstatuut.

In haar bundel nam Wheatley het christelijke geloof van haar onderdrukkers over en legde ze de morele tegenstrijdigheden van dat geloof en de samenleving bloot. Zo confronteerde ze haar lezers met de vraag hoe diepe vroomheid te rijmen valt met de onmenselijke behandeling van medemensen als objecten. Door vroomheid en poëzie te gebruiken, in plaats van openlijke strijdbaarheid, wist ze de harten van een breed publiek te raken en de weg te plaveien voor generaties na haar.

Folklore als vorm van verzet

De Malinese filosoof en schrijver Amadou Hampâté Bâ (1901-1991) wijdde zijn hele leven aan het verzamelen en bewaren van vertellingen en verhalen uit West-Afrika. Zijn bekendste uitspraak luidt: ‘Elke oude mens die sterft is een bibliotheek die in vlammen opgaat.’ Vanuit die overtuiging reisde hij door dorpen en steden om te spreken met ouderen en griots die fungeren als bewaarders van het collectieve geheugen.

Hampâté Bâ maakte deel uit van een historische overgangsperiode waarin vele denkers, elk binnen hun eigen context en op hun eigen manier, bijdroegen aan wat vandaag wordt aangeduid als de Afrikaanse, Afro-Amerikaans en creoolse literatuur.

De Harlem Renaissance deed in de eerste helft van vorige eeuw de Amerikaanse culturele wereld op haar grondvesten daveren en was uiterst belangrijk voor de ontwikkeling van de black culture. Te midden van al dat tumult stond Zora Neale Hurston (1891-1960), de eerste zwarte vrouwelijke antropologe.

Net als Hampâté Bâ hechtte zij groot belang aan het verzamelen van verhalen en folklore waarvoor ze het diepe zuiden van de Verenigde Staten introk. Hurston was ervan overtuigd dat deze verhalen de ziel vormden van een volk waardoor het, onlangs de vele vormen van onderdrukking, erin geslaagd was om fragmenten van hun Afrikaanse culturele erfgoed te bewaren, en zelfs nieuwe mythen en verhalen te creëren. Dit collectieve geheugen moest worden vastgelegd, behouden en doorgegeven aan volgende generaties.

Zora Neale Hurston beschouwde folklore en mythologie niet louter als cultureel erfgoed, maar als een vorm van verzet op zich

Het onderscheidde Hurston van veel van haar tijdgenoten. Zij beschouwde folklore en mythologie niet louter als cultureel erfgoed, maar als een vorm van verzet op zich en, belangrijker nog, als een manier om ruimte te creëren voor een eigen identiteit.

Hoewel ze vaak het verwijt kreeg om niet politiek militant genoeg te zijn, weigerde ze bewust om zichzelf en haar gemeenschap uitsluitend te definiëren vanuit pijn en onderdrukking. Ze deed dat vanuit kracht, cultuur en creativiteit waaruit ze de energie putte om te strijden voor gelijkheid.

Ze verzette zich niet tegen de politieke strijd van figuren als Richard Wright en W.E.B. Du Bois, maar benadrukte dat niet iedereen eenzelfde rol hoefde te vervullen om hetzelfde doel te bereiken. Carter G. Woodson, de eerste grote Afro-Amerikaanse historicus en oprichter van de Study of African American life and History, Negro History Week (voorloper van Black History Month) publiceerde bovendien meermaals Hurstons antropologische werk in zijn tijdschrift, het Journal of Negro History.

Amadou Hampâté Bâ nam, net zomin als Zora Neale Hurston, en in tegenstelling tot tijdgenoten als Aimé Césaire, Cheikh Anta Diop, Bernard Dadié, nooit resoluut militante of politieke standpunten in, maar legde in zijn verhalen subtiel de koloniale machtsverhoudingen bloot. Hij ging ervan uit dat Afrikaanse culturen en tradities niet minder waren dan andere, en riep op tot verzoening.

Van Harlem Renaissance tot Présence Africaine

De Harlem Renaissance (1920-1935) maakte van de wijk Harlem in New York een broeinest van artistieke creativiteit en culturele emancipatie. Auteurs als Alain Locke, Richard Wright, Langston Hughes en Zora Neale Hurston transformeerden pijn in een literair ritme waarmee ze de zwarte stem bevrijdden en er wereldliteratuur van maakten.

Een ander bekend figuur van de Harlem Renaissance was Arturo Alfonso Schomburg. In een tijd waarin zwarte mensen niet belangrijk werden geacht en hun bijdrage onzichtbaar was, verzamelde hij systematisch boeken, pamfletten, manuscripten en kunstwerken om sporen van Zwarte Amerikanen in de geschiedenis te verankeren als archief voor de toekomstige generaties.

In zijn beroemde essay The Negro Digs Up His Past (1925) formuleerde Schomburg zijn project als volgt: ‘Kennis van het eigen verleden is geen academische luxe, maar een noodzakelijke voorwaarde voor zelfrespect, collectieve waardigheid en politieke emancipatie.’ Zijn collectie zou later uitgroeien tot wat vandaag het Schomburg Center for Research in Black Culture is. Het toont aan dat individueel engagement structurele betekenis kan krijgen voor een samenleving.

Op hetzelfde moment groeide er in Parijs een zwarte intellectuele elite, mede dankzij de invloed en het netwerk René Maran, die in 1921 de Prix Goncourt won voor zijn roman Batouala. Maran bood cruciale steun aan de zussen Paulette en Jane Nardal die met hun salons in Clamart de fundamenten van de Négritude-beweging legden.

In het kielzog van deze beweging ontstond ook een literaire stroming die uiting kreeg in de krant Présence Africaine, wat in 1947 een uitgeverij werd, opgericht door Alioune Diop. Daarbij kreeg hij de steun van mensen als Albert Camus en Pablo Picasso, die het logo ontwikkelde. De uitgeverij publiceerde werken van grootheden als Frantz Fanon, Djibril Tamsir Niane en Wole Soyinka, en maakte van de orale overlevering een duurzaam archief.

Om de Harlem Renaissance, de Négritude-beweging en de Présence Africaine te laten samenvloeien, organiseerde Alioune Diop in 1956 het Congres van Zwarte Schrijvers aan de Sorbonne. Het werd een vergadering waarbij die krachten van over heel de wereld zich organiseerden, soms verdeeld, maar heel bewust van een globale beweging in opmars.

Geschiedenis vanuit eigen perspectief

Tijdens en na de dekolonisatie werden veel schrijvers commentatoren die politieke en sociale wantoestanden aankaartten en de waardigheid van onderdrukte volkeren probeerden te herstellen in hun schrijven.

De Nigeriaanse schrijver en Booker Prize-winnaar Chinua Achebe bijvoorbeeld, toonde in zijn roman Things Fall Apart (1958) het verzet en de complexe sociale structuur van de Igbo voor en tijdens de kolonisatie. In zijn boek Decolonising the Mind stelde Ngũgĩ wa Thiong’o dan weer dat schrijven in eigen talen zoals het Kikuyu of het Swahili een revolutionaire daad was.

Birago Diop speelde met Les Contes d’Amadou Koumba uit 1947 een fundamentele rol in de overdracht van Afrikaanse traditionele mondelinge vertellingen van ouderen en griots. Paul Lomami-Tshibamba volgt met Ngando uit 1948 een gelijkaardige benadering, maar in een donkerder en meer allegorisch register. Waar Birago Diop vooral belang hecht aan het bewaren en doorgeven van verhalen, stelt Lomami-Tshibamba vragen en klaagt hij aan. Maar beiden putten uit hetzelfde collectief geheugen en dezelfde tradities.

Afrikanen moesten hun eigen geschiedenis schrijven op basis van Afrikaanse bronnen en orale tradities, en niet langer vanuit koloniale perspectieven.

Tegen de achtergrond van de dekolonisatie en de kritiek op eurocentrische geschiedschrijving lanceerde UNESCO onder de leiding van Amadou-Mahtar M’Bow in 1964 het project The General History of Africa. Daarbij kwamen Afrikaanse historici, archeologen, antropologen en taalkundigen samen rond één fundamenteel principe: Afrikanen moesten hun eigen geschiedenis schrijven op basis van Afrikaanse bronnen en orale tradities, en niet langer vanuit koloniale perspectieven. Het werk werd begeleid door een internationaal wetenschappelijk comité met een meerderheid aan Afrikaanse onderzoekers. De acht hoofdvolumes verschenen tussen 1981 en 1993 en in 2025 verscheen een geüpdatete editie waarin recente historische inzichten en nieuw onderzoek werden geïntegreerd.

Samen dromen

Van Wheatley tot Hurston, van de Harlem Renaissance tot het oprichten van uitgeverij Présence Africaine, telkens was de beweging dezelfde, namelijk het terugvorderen van het eigen verhaal en zichzelf in het centrum te plaatsen. Niet in de periferie.

In België, het land waar mijn kinderen opgroeien, is die les even belangrijk als in het Senegal van mijn jeugd. Literatuur is de ruimte waar we samen een toekomst verbeelden. Maar dat kan alleen als we eerst samen durven dromen. Laat ons daarom die ruimte verdedigen en vooral vullen met verhalen waarin iedereen volwaardig kan bestaan. Met verhalen van onze gezamenlijke samenleving voor een gezamenlijke toekomst.