Jonge studenten schudden Servië wakker. ‘Lange tijd was de samenleving verdoofd’

Het grootste succes ligt volgens studente Ljubinka niet in de cijfers, maar in ‘het ontwaken van een samenleving die lange tijd verdoofd was’. De creatie van solidariteit en een gevoel van gemeenschap onder de bevolking noemt ze een van de belangrijkste prestaties.

Volgens president Aleksandar Vučić worden de studenten aangestuurd door buitenlandse mogendheden die Servië willen destabiliseren. Maar niets is minder waar, zegt Ljubinka. ‘Alles aan deze beweging, van organisatie tot communicatie en volharding, is net gevormd door eerdere protesten. Het is diepgeworteld in onze eigen historische en sociale ervaring.’

Verenigd, maar niet hetzelfde

Omdat de beweging focust op herstel van de rechtsstaat en de democratie, brengt ze zeer uiteenlopende groepen samen. ‘Dat zijn gemeenschappelijke belangen die politieke overtuigingen overstijgen’, zegt Subotić.

‘Er is een grap waarbij mensen vragen: “Wie is vandaag de admin?”’, zegt Bjeloš. ‘Want de beheerders van de socialemedia-accounts wisselen voortdurend. Soms zijn ze erg progressief, soms niet.’

Dat leidt soms tot berichten waarin denigrerende termen worden gebruikt voor Albanezen of lgbtq-personen. ‘Onmiddellijk na zulke posts ontstaat er veel tegenreactie. Mensen zeggen dat ze het regime niet met dit soort retoriek willen bestrijden en dat ze niet willen leven in een samenleving die mensen op basis van zulke kenmerken discrimineert.’

‘Tegelijk,’ gaat Bjeloš verder, ‘moeten we ons eraan herinneren dat niet iedereen in onze samenleving links en progressief is. De studentenbeweging is niet monolithisch. Toch gaan ze met elkaar in gesprek, reflecteren ze op gekregen kritiek en leren ze uit hun fouten.’

Ondanks de politieke verschillen blijft de interne cohesie intact, omdat iedereen de uiteindelijke beslissing respecteert. ‘We weten wel beter dan onszelf te verdelen’, klinkt het bij Milica.

De zogenaamde dorpswandelingen misten hun effect niet. Vijf maanden na het begin van de protesten toonden cijfers van CRTA, een organisatie die zich inzet voor democratie en burgeractivisme, aan dat ongeveer 60% van de bevolking achter de studentenprotesten staat.

Ook de leeftijd van de betogers helpt. Volgens Subotić zijn ze een heel zichtbare groep: ‘Als je hen aanvalt, dan ziet iedereen dat. Hun vrienden, ouders én grootouders.’

Bjeloš legt uit dat de etnische verdeeldheid een politieke creatie is. ‘Het promoten van de Servische identiteit is een belangrijk onderdeel van Vučić’ politiek. Politici in heel ex-Joegoslavië profiteren van nationalisme en houden het daarom levendig. Ze staan niet toe dat mensen echt samenleven, waardoor gemeenschappen geïsoleerd zijn van elkaar.’

Voor veel etnische Serviërs waren de protesten in Novi Pazar hun eerste bezoek aan de regio. ‘Plots zagen mensen in dat diversiteit een verrijking is voor onze samenleving en dat we moeten samenwerken om het nationalisme te doorbreken.’

‘Dat is de toekomst die we willen’, bevestigt Katarina. ‘Een land met ruimte voor elke cultuur, met gelijke kansen en waar iedereen gelijk is voor de wet.’

Het heroveren van de nationale vlag

Bij het herdefiniëren van vaderlandsliefde, hoort ook een herdefiniëring van de Servische vlag. Sinds de Joegoslavische oorlogen stond die namelijk symbool voor oorlog en Servisch nationalisme.

Toch wappert de vlag veelvuldig op alle betogingen. ‘Als ik nu kijk naar de vlag, denk ik aan de studenten, hun protest en hun solidariteit.’ Hij wordt zelfs gedragen door moslimstudenten. Dat was volgens Subotić voor de protesten ondenkbaar.

‘De studenten slaagden erin patriottisme opnieuw te definiëren.’

Milica herinnert zich dat een politicus eens zei dat het beeld van een moslimmeisje met de Servische vlag twee dingen met elkaar verbindt die gezien de geschiedenis van het land moeilijk te verzoenen lijken. ‘Het laat zien dat zij net zoveel van Servië kan houden als elke christen.’ Ze voegt eraan toe dat ze blij is dat Bosnische studenten zo actief betrokken zijn bij de beweging.

Door de Servische vlag te gebruiken, weerleggen ze het argument dat ze aangestuurd zouden zijn door het buitenland. Ze protesteren juist uit liefde voor hun vaderland. Ze bevestigen trots te zijn om in Servië te wonen en dat ze dat vooral willen blijven doen.

‘De studenten slaagden erin patriottisme opnieuw te definiëren’, verklaart Bjeloš. In die nieuwe definitie draait patriottisme om solidariteit en naastenliefde. ‘Je bent patriottisch als je je afval opruimt, of wanneer je zorg draagt voor elkaar.’

Repressie tegen betogers

De faculteitsbezettingen werden deze zomer opgeheven. Volgens Milica gebeurde dat omdat een langere bezetting een negatieve impact zou hebben op de toekomst van de studenten en de regeringspartij SNS ‘het toch niets uitmaakt’.

Diezelfde zomer escaleerde het politiegeweld tegen betogers. Video’s van in elkaar geslagen studenten circuleerden online, studenten werden onrechtmatig vastgehouden en minstens één vrouw kwam naar voren nadat ze door een politieagent met verkrachting was bedreigd.

Toch benadrukt Milica dat de beweging nog steeds springlevend is. Dat werd duidelijk tijdens recente protesten, zoals die op 27 januari in Belgrado. Duizenden betogers protesteerden er tegen de onderdrukking van het onderwijs, omdat verschillende leerkrachten en professoren ontslagen waren vanwege hun steun aan de studentenbeweging.

Blik op 2027

Door het aanhoudende geweld realiseerden studenten zich dat ze moesten politiseren, ondanks hun eerdere apolitieke houding. Hoewel Vučić hun eis voor vervroegde verkiezingen tot nu toe weigert, is het hoe dan ook niet lang meer wachten. Al in 2027 vinden de nieuwe verkiezingen plaats.

Volgens Milica bereidt de studentenbeweging zich voor om deel te nemen aan de verkiezingen. Ze hoopt dat het leiderloze principe behouden blijft. ‘De namen op de lijst zijn mensen die de studenten vertrouwen en die experts zijn in hun vakgebied, maar geen van hen zal als “leider” naar voren worden geschoven. Als we hen volgens de wet moeten rangschikken, is dat niet meer dan een formaliteit.’

Recente lokale verkiezingen gaven alvast hoop. De studentenlijsten kregen een groot aantal stemmen, waardoor ze de bijna volledige dominantie van SNS uitdagen op het platteland. ‘Maar de problemen met corruptie bij de stembus zijn niet veranderd’, merkt Milica op. ‘We moeten ons bewust blijven van de fraude en ons daarop voorbereiden.’

Hoop op een betere toekomst

Hoewel het afwachten wordt of de studentenbeweging succesvol politiseert, wil Subotić focussen op de positieve successen die de beweging al teweeg heeft gebracht. ‘Ze brachten solidariteit en optimisme, twee elementen die ontbraken in onze samenleving.’

Daarnaast brachten de protesten ook persoonlijke inzichten voort. In een land waar naar schatting acht op de tien jongeren overweegt te vertrekken, was Katarina lange tijd geen uitzondering. ‘Ik protesteer al jaren, maar telkens werd mijn hoop de kop ingedrukt. Het voelde logisch om te vertrekken, als zo veel mensen dat doen.’

Door de protesten veranderde dat. ‘De solidariteit op straat raakte me diep. Ik voel opnieuw een diepe liefde voor mijn cultuur en de mensen hier. Voor het eerst zie ik een echte kans op een betere toekomst en wil ik hier blijven om daar aan mee te bouwen.’