‘Orbán verliest, maar we zijn nog niet van hem af’

De voorbije zestien jaar heeft de Hongaarse premier Viktor Orbán niet alleen in zijn eigen land de democratie vernietigd, maar heeft hij tegelijk netwerken uitgebouwd om in heel Europa een gelijkaardig autoritair bestuur uit te bouwen. Jarenlang heeft Hongarije boven zijn gewicht gebokst in de Europese Unie. Bij ontelbare onderhandelingen over covid, steun voor Oekraïne of sancties tegen Rusland, was Hongarije vaak het land dat de nodige unanimiteit in de Europese Raad onmogelijk maakte. Dat kwam omdat één partij in Hongarije alle macht had.

Het platteland vormt de traditionele kiezersbasis van Fidesz. Daarom mag zelfs een klein evenement van de oppositie in een dorp niet worden onderschat. Op de nationale feestdag vindt op het Heldenplein in hoofdstad Boedapest een groot evenement plaats waar 200.000 mensen naar de toespraak van oppositieleider Péter Magyar (Tisza) luisteren. Maar Penzes blijft in Hidegkút. Zij is een van de tienduizenden die de toespraak live volgt op het internet.

‘Ik ben geen grote fan van Magyar, maar zelfs ik kreeg tranen in mijn ogen bij zijn toespraak’, zegt ze. Veel kijkers van de livestream hadden dezelfde commentaar: vandaag is Péter Magyar een staatsman geworden. ‘De verandering lijkt nu echt binnen handbereik’, zucht Penzes hoopvol.

Voor een pizzeria staat Lukas Breuer, campagnemedewerker van Tisza, te wachten. ‘De oppositie probeerde zich bij de vorige verkiezingen al te verenigen in een coalitie, maar dat mislukte’, zegt hij. ‘Daarom kwamen we met een nieuwe partij. Deze keer lijkt het wel te zullen lukken, ook al kan ik me een Hongarije zonder Orbán aan de macht nauwelijks voorstellen. “Nu of nooit”, is een gewaagde slogan, maar zo voelt het wel.’

Bijna een maand later hebben de Hongaren die boodschap overduidelijk begrepen. 79% van de kiesgerechtigden trok naar de stembus. Alle opkomstrecords in de geschiedenis van de moderne Hongaarse democratie werden daarmee verbroken.

Tisza wint met 54% van de stemmen. Bovendien haalt de partij in het parlement 138 zetels, tegenover 54 voor Fidesz. Dat maakt dat Tisza als enige regeringspartij twee oppositiepartijen zal hebben: het extreemrechtse Fidesz, en het racistische Mi Hazánk met 6 zetels.

Maar belangrijker is dat Tisza kans maakt op een tweederdemeerderheid in het parlement. Die is nodig om de antidemocratische maatregelen, die Fidesz grondwettelijk verankerde, terug te schroeven.

Orbán-netwerk behoudt macht

‘Nu Orbán zijn meerderheid heeft verloren, zou zijn invloed kunnen afbrokkelen, binnen zijn eigen partij, in eigen land én in Europa’, zegt Miklós Ligeti van Transparency International. ‘Maar hoe historisch dit resultaat ook is voor Hongarije en Europa, toch moeten we de overwinningsroes temperen.’

‘Staar je niet blind op Fidesz als politieke partij. Het is de kring rond Orbán die telt. Het netwerk van satellietorganisaties, denktanks, lobbyorganisaties, instituten, publieke trusts, schijn-ngo’s, stichtingen en universiteiten die met massale publieke middelen de regeringspropaganda uitdroegen, zal zijn bereik en toegang tot middelen behouden. Ook nu Fidesz in de oppositie belandt.’

Zalan Zubor, politiek onderzoeksjournalist bij Átlátszó, noemt het een noodplan voor het oppositiescenario. ‘Het Orbán-systeem is gebouwd om regeringsmacht te reproduceren én om macht te behouden wanneer het in de oppositie zou belanden. Ze kunnen zo veel geld controleren dat ze minstens één termijn in de oppositie kunnen overbruggen, en daarbij in die mate invloed uitoefenen dat het een Tisza-regering praktisch onmogelijk wordt om normaal te regeren.’

‘Het Mathias Corvinus Collegium (MCC) is een soort universiteit, maar ook lobbyorganisatie voor Fidesz’, zegt Viktoria Serdült van HVG. ‘Het is een publieke trust, een zelfstandige parastatale entiteit die door Fidesz in de grondwet verankerd werd. Met een tweederdemeerderheid in het parlement zou Tisza daar iets aan kunnen veranderen.’

Het MCC beschikt over astronomische bedragen. Het gaat niet enkel over belastinggeld, maar ook over aandelen in bedrijven zoals de Hongaarse olie- en gasmaatschappij MOL Group. Als er een andere partij gaat regeren, kan die niet aan die middelen. Veel mensen binnen het Orbán-regime zullen waarschijnlijk terechtkomen bij instellingen zoals het MCC, waardoor ze het debat in Europa zullen blijven beïnvloeden.

Zubor noemt nog andere mogelijke financieringsbronnen. ‘Oligarchen uit het Orbán-regime kunnen het netwerk blijven steunen. De voorbije jaren zijn bovendien veel Hongaarse staatsbezittingen geprivatiseerd.’

Zubor volgde hoe de Hongaarse militaire industrie in handen kwam van één bedrijf dichtbij Fidesz: 4iG. ‘De top van dat bedrijf heeft Fidesz-figuren met privéjets naar allerlei bestemmingen gevlogen. Dat kan dus een financieringsbron blijven.' Maar geld kan ook uit het buitenland komen. ‘In de Verenigde Staten werkt het pro-Orbán Center for Fundamental Rights samen met het ultraconservatieve The Heritage Foundation, de organisatie achter Project 2025. Orbán heeft bewust persoonlijke banden opgebouwd binnen de Make America Great Again-beweging om te voorkomen dat Donald Trump hem zou laten vallen als hij ooit in de oppositie zou belanden.’

‘Orbán verliest, maar we zijn nog niet van hem af. Hij zal niet alleen in het Hongaarse parlement een zichtbare oppositieleider zijn, ook binnen de EU zal hij een van de machtigste figuren blijven’, zegt Viktoria Serdült. ‘In zestien jaar heeft hij een uitgebreid internationaal netwerk opgebouwd met extreemrechtse partijen en organisaties. Verwacht dus nog verrassingen. Hij zal dat netwerk maximaal inzetten om een Tisza-regering te ondermijnen en opnieuw aan de macht te komen. Er zijn al voorbeelden van zo’n “illiberale terugkeer”: Robert Fico in Slovakije, Andrej Babiš in Tsjechië, en mogelijk ook PiS in Polen.’

Moeilijke heropbouw van democratie

Polen is al een tijdje het voorbeeld van een heropbouw van de democratie na een afbraak van vele jaren. Tegelijk toont Polen ook hoe moeilijk dat is.

Het is belangrijk dat Fidesz zijn tweederdemeerderheid verloren heeft ten voordele van Tisza. De langdurige noodtoestand, die al jaren wordt gerechtvaardigd door achtereenvolgens de migratiecrisis en de oorlog in Oekraïne, zal niet langer in dezelfde vorm kunnen worden voortgezet. ‘Met die noodtoestand maakte Orbán het voor zichzelf mogelijk om met decreten te regeren. Zonder die basis verliezen veel van die besluiten hun rechtskracht’, zegt Serdült. ‘Sommige van de meest omstreden afwijkingen van de rechtsstaat kunnen nu worden teruggedraaid.’

Volgens Miklos Ligeti moet het land opnieuw democratiseren, een gezonde economie heropbouwen, geëmigreerde Hongaren aanmoedigen om terug te keren, en afrekenen met oligarchen en Orbán-vertrouwelingen die publieke middelen opslokten.

‘Dat is onmogelijk zonder gerechtigheid. Zij die hebben geprofiteerd van corruptie en illegale toe-eigening van publieke middelen, moeten voor de rechter verschijnen. Maar daar ligt net een probleem. Veel van Fidesz’ bondgenoten zullen in functie blijven. De president, het grondwettelijk hof, de begrotingsraad, ze zijn allemaal in staat om een Tisza-regering te hinderen.’

’Ook de procureur-generaal en de rechters in het Hooggerechtshof zijn loyale Fidesz-figuren. Zolang zij niet uit hun positie worden ontheven, is er weinig vooruitzicht op een echte wederopbouw van de democratie’, voegt Zalan Zubor toe. ’De procureur-generaal is benoemd voor acht jaar, de voorzitter van het Hooggerechtshof voor zeven jaar. Nogmaals, Fidesz heeft zich op dit scenario voorbereid.’

Viktoria Serdült van HVG wijst op een ander risico: ‘De toekomstige Tisza-regering zal waarschijnlijk een moeilijke taak hebben door de negatieve economische vooruitzichten. Een grote groep mensen die op verandering hoopt, kan teleurgesteld raken.’

‘Wansmakelijk’ Oekraïne-beleid van Orbán

De Hongaarse onderzoeksjournalist Szabolcs Panyi ontdekte dat drie Russische politieke “technologen” en socialemedia­specialisten, gelinkt aan de Russische militaire inlichtingendienst GRU, in Boedapest actief waren tijdens de verkiezingscampagne. Ze opereerden vanuit de Russische ambassade en kregen diplomatieke paspoorten om uitzetting te vermijden. Net zoals eerder in Moldavië zouden ze netwerken hebben opgezet voor stemmenkoperij, trollenfabrieken en lokale beïnvloedingscampagnes.

Het team stond in contact met campagnemedewerkers en mediafiguren rond Viktor Orbán. De verkiezingscampagne werd gekenmerkt door een bijzonder agressieve demonisering van Oekraïne en president Volodymyr Zelenskyy, zowel in de media als op verkiezingsaffiches.

Zelfs Tibor Navracsics, minister van Regionale Ontwikkeling in de regering Orbán, zei aan MO* de anti-Zelenskypropaganda 'wansmakelijk’ te vinden. 'Toen ik eurocommissaris was in de Commissie Juncker werd Juncker net zo gedemoniseerd in het Hongaarse straatbeeld. Een vreemde ervaring', zei hij nog.

‘Rusland had de inzet duidelijk verhoogd,’ zegt Richard Demeny van denktank Political Capital. ‘Moskou deed er alles aan om Orbán aan de macht te houden. Met Orbán in de oppositie, verliest Rusland immers zijn dwarsligger in de Europese Raad.’

Volgens Demeny is het anti-Oekraïense ressentiment terug te brengen tot Orbáns overwinningstoespraak in 2022, waarin hij zei dat ‘we zelfs Zelensky hebben verslagen’. ‘Vladimir Poetin is erg gehaat in Hongarije’, zegt Demeny, ‘Fidesz probeerde Zelensky even gehaat te maken. Hij kreeg de schuld van alle economische problemen en van het “verlengen” van de oorlog. Zo kon Orbán zijn kiezers mobiliseren met de boodschap dat de dreiging uiteindelijk van Oekraïne komt en niet van Rusland.’

Tegelijk verdeelde het thema de oppositie, waardoor Péter Magyar moeilijk anders kon dan zich ook kritisch uit te laten over Zelensky. Hij verlegde daarom het thema van zijn campagne naar binnenlandse problemen zoals de verslechterende kwaliteit van het onderwijs, de gezondheidszorg en het openbaar vervoer.

Uit de verkiezingsuitslag blijkt dat veel Hongaren geloven dat Magyar die problemen beter kan aanpakken dan Orbán. Bovendien is het feit dat Fidesz, ondanks zijn totale controle over de grote media, een campagne van extreme angstpropaganda en intimidatie van kiezers op het platteland, toch zo’n verpletterende nederlaag lijdt, een duidelijk signaal van de Hongaren.