“‘Waarom Nietzsche een punt had’

Soms lees je een boek waarvan je zegt: ja, dat is het! Dan zie je je eigen gedachten door iemand anders zo mooi neergepend, dat het lijkt alsof-ie je gepeins heeft zitten afluisteren. En dan heb ik het niet over bovenvermeld citaat uit ‘Het gevecht met de engel’ van Herman Teirlinck, maar over de klepper die momenteel op m’n nachtkastje ligt en me al heel wat stof tot nadenken heeft geschonken: ‘The Ascent of Humanity’ van Amerikaans filosoof Charles Eisenstein. Daarin heeft hij het over de mensheid en hoe het toch zo ver met ons is kunnen komen dat we onze eigen woonst – planeet aarde – tot aan de rand van onomkeerbare crisis hebben gedreven.

Hij heeft het over cultuur, technologie, wetenschap, religie, waarheid, kortom alles waarover je het maar kunt hebben als je het over de mensheid hebt. Om ‘The Ascent of Humanity’ en alles wat er voor onschatbaar denkmateriaal in te vinden valt enig recht aan te doen, is een kort artikel als dit ruim ontoereikend. Daarom zal ik het hier slechts over een klein onderdeel ervan hebben, namelijk de teloorgang van de Übermensch.

Vooraleer u moord en brand schreeuwt en er onnodige Adolfen met de haren bij sleurt, wil ik u graag een zekere Friedrich ter herinnering brengen. Het was namelijk Nietzsche die deze term wereldbekendheid gaf in ‘Aldus sprak Zarathoestra’, en daarbij had hij allerminst een Arische jodenhater op het oog, maar een veel prangender wezen: een mens die volmondig en zonder angst ja zegt tegen het leven. Een mens die zijn eigen wetten maakt, zijn eigen regels stelt, en zich boven de middelmatigheid verheft: ‘de hogere mens is het, die naar u schreeuwt!’

Hoewel Nietzsches boek vol wijsheid zit, is het tegelijk gehuld in poëtische suggestie, wat een heldere interpretatie ervan moeilijk als niet onmogelijk maakt. Iets heel anders is het geval bij Eisenstein: die legt ons glashelder uit waarom de (westerse) mens van vandaag allesbehalve een Übermensch is, maar eerder een zielig hoopje angst, lafheid en zwakte.

De handen uit de mouwen steken en ze vuil maken, ik zie dat het velen moeite kost.

Volgens hem zijn we namelijk zodanig afhankelijk geworden van technologie in ons dagdagelijks bestaan dat we volkomen hulpeloos zijn geworden zonder. Kort samengevat: ‘just as pain becomes more frightening in proportion to our efforts to numb and deter it, so also does our insulation from risk, challenge, and discomfort leave us weak and afraid of the world.’ Met andere woorden: mensen kunnen of willen geen pijn meer lijden. Mensen durven geen risico’s meer nemen. En mensen kunnen niet meer zonder comfort. Het gevolg? Mensen die zwak zijn en bang van de wereld. Grove beschuldigingen meneer Eisenstein! Toch kan ik dit – vanuit persoonlijke ervaringen op mijn boerderij – grotendeels beamen.

Wat de aversie voor pijn betreft en de nood aan comfort, zie ik als gastvrouw voor vrijwilligers over de hele wereld die bij ons willen komen bijleren over het autonome boerenleven een duidelijke tendens: mensen kunnen niet meer afzien. Gewoon een beetje moeite doen. De handen uit de mouwen steken en ze vuil maken, ik zie dat het velen moeite kost. Het doet me denken aan nog zo’n treffende uitspraak uit “Het gevecht met de engel”: ‘Die witte, matte huid zonder kracht over een haast poezelig vlees gespannen, en dat broos begin van een kale voorarm, die zonder spieren doodloopt in de mouw, het wekt al te zaam een weeë indruk van onnozele zindelijkheid en zelfbehaaglijk onnut.’

Back to basics

Ja, ondertussen zijn we het gewoon dat alles binnen handbereik ligt, dat we onze wensen met een simpele swipe of druk op de knop in vervulling kunnen laten gaan. Daar moeite voor doen? Komaan, dat is toch niet meer van deze tijd.

Veel mensen hebben dan ook even tijd nodig om zich aan te passen aan de zogenaamde “back-to-basics”-levensstijl op de boerderij. Ineens komt het drinkwater niet meer uit de kraan maar moet je naar de bron lopen. Er is geen tractor of machine om het land om te ploegen, dus dat betekent handenarbeid en gezweet. En als er geen hout is voor de stoof om het water op te warmen, dan is het ’s avonds een koude douche. Wablieft?! Nee, we zijn geen die hard Wim Hof-fans, maar proberen gewoon autonoom te leven. Is er dan geen knopje ofzo? Nee, er is een bijl. En aanmaakhout. En een stoof. Zie ik daar dan voor mij een Übermensch? Eerder een onbeholpen jongeling, die vaak zelfs geen idee meer heeft van hoe-ie vuur moet maken. En toch is dat waar het millenia geleden allemaal mee begon…

Vuur! Daarmee zijn we bij de aversie voor risico’s gekomen. In onze hoogtechnologische samenleving zijn we erin geslaagd voor ontelbare ziektes en kwaaltjes een remedie te vinden; het gamma aan geneesmiddelen en vaccins is ondertussen haast eindeloos. En zelfs als je lichaam of geest het laten afweten, kan een mens met behulp van machines en medicijnen nog jaren doorleven (als je dat leven kunt noemen tenminste). Toch blijft de dood temidden van zo’n geavanceerde wetenschap en technologie als onomstootbaar en haast surreëel feit bestaan.

Voor de dood, nee daar is er geen remedie voor. Daarom dat elk ander aspect van het leven ten prooi lijkt te vallen aan een haast maniakale neiging tot controle. En alweer begint het al van bij het prille begin: ‘pas op, voorzichtig, je gaat je pijn doen!’ Het van nature wilde, avontuurlijke en exploratieve in kinderen wordt al van jongs af aan in de kiem gesmoord. In naam van de “veiligheid” worden steeds meer dingen verboden. En dat gaat vaak ten koste van waardevolle leerervaringen, creativiteit en groei. Eisenstein: ‘the regime of safety, like the rest of the world under control, requires constant maintenance in order to quell the inborn human compulsion to transcend old bounderies, that is, to grow.’

Heel tekenend hiervoor is de zogenaamde “box” of het “park” voor baby’s: daarin wordt het kind letterlijk opgesloten en ontnomen van de mogelijkheid om de wereld rondom zich te verkennen. De grenzen van zijn bezigheden worden duidelijk afgebakend: binnen de tralies van dit park mag je doen wat je wil. Daarbuiten is het “gevaarlijk”.

Eisenstein heeft het verder niet alleen over het temmen van het “wilde” bij kinderen, maar ook over de gevolgen daarvan op latere leeftijd. Doordat er steeds minder plaats is voor eigen initiatief en spontaan spel, leren we al snel tevreden te zijn met een positie van passiviteit, waarin we ons als louter ‘consument’ van allerhande vormen van vertier laten entertainen (het schoolvoorbeeld bij uitstek zijnde de TV). ‘We have done the same to the wild within ourselves: our imagination, creativity, attention span, playfulness, and spontaneity. Their conversion into financial capital exemplifies how it has eroded our humanity, made us lesser beings.’

En zo zijn we terug bij Nietzsche en zijn hunker naar een nieuw soort mens. Net als Eisenstein noemt hij het een “hoger” soort mens. Een mens die risico’s durft te nemen en geen angst heeft voor het leven. Een mens die wild durft te zijn, die met andere woorden de natuur in en rond zich durft omarmen en koesteren.

Want of je het nu vraagt aan Teirlinck, Eisenstein, Nietzsche of de man in de straat, van technologische snufjes is nog nooit iemand werkelijk gelukkig geworden. Van als een kind spelen in de modder wel. ‘Ik bezweer u, mijn broeders, blijf de aarde trouw!’