“‘Duitsland houdt me uit mijn slaap’

Denk ich an Deutschland in der Nacht,

Dann bin ich um den Schlaf gebracht…

Het zijn twee beroemde versregels van Heinrich Heine (1797-1856).

Denk ik ’s nachts aan Duitsland / Dan kan ik niet meer slapen, zo zou een letterlijke, maar plat prozaïsche vertaling kunnen luiden. Denkend aan Duitsland de slaap niet vatten, het overkomt me de jongste dagen steeds vaker. Binnenkort worden vier Duitse deelstaatparlementen verkozen, 6 september in het oostelijke Saksen-Anhalt (Maagdenburg, Halle aan de Saale, Dessau), daarna Nedersaksen in het westen, Berlijn en Mecklenburg-Voorpommeren, eveneens oost.

6 september, dat is over drie weken, en alle signalen staan op alarm.

Bekijk de opiniepeilingen, wetend dat die in Duitsland doorgaans betrouwbaar zijn. AfD, extreemrechts dus, krijgt 41 procent, nagenoeg het dubbele van vorige keer. De christendemocraten cirkelen rond 24 procent, min 13 procent. Die Linke zou iets van 13 procent halen. En dan: de SPD 6 tot 7 procent, de groenen 5 procent, en de vrij recente (linkse? Mwja? Echt, ik weet het niet) formatie BSW strandt op 4 procent. De liberalen zijn nog veel kleiner.

Peilingen kunnen nooit exact zijn, zelfs niet in Duitsland. De kiesdrempel is 5 procent. Het is echt niet de dwanggedachte van een slapeloze doemdenker dat én SPD én Groenen én BSW struikelen over de kiesdrempel. In dat geval kijken we volgende maand aan tegen een Duits deelstaatparlement waar extreem-rechts de absolute meerderheid heeft.

De geschiedenis herhaalt zich nooit. Desondanks wil ik erop wijzen dat de aangrenzende deelstaat Thüringen de eerste was van heel Duitsland waar de nazipartij deelnam aan een regering, in 1930. Dat twee jaar later de nazipartij NSDAP alle andere partijen overvleugelde met 42 procent van de stemmen - lijkt dat niet akelig goed op de prognose voor Saksen-Anhalt nu? Dat die partij en haar lijsttrekker Fritz Sauckel vanzelfsprekend de coalitieregering van Thüringen ging leiden? Sauckel zou later verantwoordelijk worden voor meer dan zeven miljoen buitenlandse dwangarbeiders (onder wie 300.000 Belgen), ze moesten vooral in de Duitse wapenindustrie werken. Hij werd in 1946 ter dood veroordeeld wegens misdaden tegen de menselijkheid en opgeknoopt.

Maar er is veel meer dan een onheilspellend vooruitzicht dat mij in het holst van de nacht doet woelen onder mijn dunne deken.             

Een

Knagend Oost-Duits onbehagen dat al bijna veertig jaar meegaat, nagenoeg twee generaties dus. De AfD kapitaliseert op dat onbehagen. Tot voor kort haalde zij haar stemmen hoofdzakelijk in de nieuwe bondslanden. Ziehier hoe dat kon komen.

De Wende in 1989 heeft oostelijk Duitsland de zo vurig verlangde vrijheid en democratie gebracht. De DDR was een dictatuur. Iedere dictatuur is er een te veel.

Echter. West-Duitsland heeft Oost-Duitsland platgewalst. Het ene volkseigen bedrijf na het andere sloot de fabriekspoorten. Werkloosheid, een in de DDR onbekend spook, dat moeten we toegeven, vrat hele streken aan. Niet weinig West-Duitsers trokken oostwaarts om er de plak te gaan zwaaien. Je hoorde en hoort vaak nog steeds na twee woorden wie de baas is in Maagdenburg of Leipzig, wegens tongval uit Rijnland of Beieren. De wonden groeien dicht, maar tergend langzaam. In de tussentijd hebben scharen jonge oostelijke Duitsers hun dorp of stad verlaten en werk gezocht in het westen. Lees de romans van Juli Zeh, ze zijn vertaald in het Nederlands.

Twee

Normaal gesproken moeten de klassieke centrumpartijen, dit wil zeggen centrum een beetje naar rechts, centrum een priezeltje naar links, centrum heel erg centrum, in staat zijn om de extremistische partijen klein te houden. Zoals in zoveel andere Europese landen lukt dat in Duitsland steeds minder goed.

Bij de jongste federale verkiezingen, die van 2025, bleef de liberale FDP onder de kiesdrempel van 5 procent. De liberalen zijn dus verdwenen uit de Bundestag. De sociaaldemocraten van de SPD werden bijna gehalveerd en keken aan tegen hun slechtste resultaat in de geschiedenis van de Bondsrepubliek. De christendemocraten van CDU-CSU hebben wat bijgewonnen, maar de keer dáárvoor, in 2021, kregen ze hun slechtste resultaat ooit te verwerken. En in 2017 waren ze al een keer onderuit gegaan. Dat alles federaal. De meer dan 40 procent waarmee de kiezers hen beloonden in 2013 lijkt vandaag haast surreëel. Klap op de vuurpijl: in 2025 verdubbelde de extreem-rechtse AfD haar aantal stemmen federaal, een stunt die ze in Saksen-Anhalt weleens zouden kunnen overdoen.     

De christendemocratische kopman Friedrich Merz had meer dan zestig dagen nodig om een coalitieakkoord te sluiten met de SPD. Dat is voor Duitse begrippen schandalig lang. Van Belgisch, laat staan van Brussels eindeloos gekibbel hebben de Duitsers gelukkig (nog) geen last.

Maar dan, boem, paukenslag: Merz had niet één, maar twee stemrondes in het federale parlement nodig om verkozen te raken tot bondskanselier. Dat was in de geschiedenis van de Bondsrepubliek nog nooit gebeurd. Dan ook nog: Merz raakte alleen aan een meerderheid dankzij de steun van het door hem hartsgrondig verafschuwde extreem-links.

Niet dan met de grootste moeite kreeg de regering Merz een ambitieus hervormingsprogramma onderhandeld, hoewel het aan geld niet zou mogen ontbreken. Merz heeft per hoge uitzondering 500 miljard euro mogen uittrekken voor investeringen in infrastructuur en klimaatmaatregelen. Dat is pas slagkracht, zou je kunnen denken, daar hebben de extreem-rechtse schreeuwers vast niet van terug. De hele vraag blijft, zullen de burgers die op 6 september naar de stembus trekken er al iets van hebben gemerkt?

Het is niet het enige dat mij verontrust. 

De jongste weken vertoont de Duitse christendemocratie een treffende gelijkenis met een uit elkaar splinterend krothuis. Het lijkt wel alsof de christendemocraten met verbeten ijver en groot vertoon hun eigen clublokaal in de vernieling rammen.

Hier komt Jens Spahn in beeld. Spahn gold in de CDU als een steunpilaar van de rechtervleugel. Uitgesproken conservatief, uitgesproken katholiek. Plus trotse homo, gehuwd met zijn man. Spahn zit sinds 2002 in het federale parlement. Hij is minister van volksgezondheid geweest en was tot voor enkele weken fractievoorzitter van de CDU-CSU. Kijk uit, dat is in Duitsland een héél prominente functie, onnoemelijk veel belangrijker dan bij ons, een centrale positie in het politieke spel.

Welnu, Jens Spahn en zijn man wilden een kind. Zij hebben daartoe een beroep gedaan op een draagmoeder in de Verenigde Staten. Aber, maar, reusachtig grote maar, draagmoederschap is in Duitsland verboden. Totaal verboten. Jens Spahn heeft aan dat verbod zijn voeten geveegd. Onmiddellijk klonk van alle kanten de kreet: Dubbele moraal! Nog in februari van dit jaar had een partijcongres van de CDU zich ondubbelzinnig tegen draagmoederschap uitgesproken. In mei laatstleden werd Spahn herkozen tot fractievoorzitter. In juli trad hij af, hij kon geen kant meer op.

Plotsklaps moest Merz met allerlei posten binnen zijn meerderheid beginnen te jongleren. De ene schoof van a naar b, dus die andere van b naar c, dus een derde van c naar d, enzovoort, enzovoort, enzovoort, een knarsende mallemolen. Razend getwitter en gesmoelboek en gewatsap van woedende christendemocraten plensde massaal de straat op. En dat bij de CDU, de partij die ervoor bekend stond dat ze haar vuile was zorgvuldig binnenshuis wist te houden. Bondskanselier Merz heeft de hele zaak afgronddiep onderschat. De affaire-Spahn is in zijn gezicht ontploft.

Dat de enigszins rechts voelende kiezer in Saksen-Anhalt dezer dagen begint te denken, wat is me dat voor een vertoning, met dat zootje ruziemakers wil ik niks te maken hebben, wie zou het verbazen? En wat lonkt daar helemaal aan de rechterkant? Juist.

Drie

Duitsland staat er niet bijster goed voor. Op allerlei gebieden. Allang.

De Duitse wegen zijn en blijven slecht.

Een trein die op tijd komt is een klein mirakel.

Volgens PISA boeren de schoolresultaten schrikbarend achteruit, de scholen zijn onderbemand, de gebouwen in slechte staat.

Nee, dit is niet ons wanstaltige België, dit is onze zogezegd strak georganiseerde, performante, zelfbewuste oosterbuur.

Wacht, ik ben nog niet klaar.

Een van de grootste sterkhouders van de Duitse economie, Volkswagen, wil misschien geen honderdduizend, zoals eerst aangekondigd, maar toch een paar tienduizend werknemers ontslaan. Ook andere grote automerken, iedereen kent BMW en Mercedes Benz, melden problemen. De Chinese automarkt, die zij enkele jaren lang hebben overspoeld met hun zware Duitse luxekarren, wordt snel ingepalmd door de Chinezen zelf.

De Duitse ceo’s wilden dat een hele tijd niet zien aankomen. Een prestigeauto uit China, zoiets konden die ceo’s zich niet goed voorstellen. Terwijl de Chinezen steeds meer excelleerden in elektrische voertuigen, bleven zij zich vastklampen aan de superieure Duitse techniek van verbrandingsmotoren. Meer dan tweeduizend jaar geleden noemden de oude Grieken dat ὕβρις, hybris, zelfoverschatting, grootheidswaan, hoogmoed. Ik laat de enorme problemen van bijvoorbeeld de Duitse scheikundige nijverheid even onvermeld. En andere kolossale problemen. Dit stuk mag nu ook weer niet té lang worden.    

Kortom, het kan niet echt verbazen dat de hele Duitse economie al een jaar of zes, zeven jaar stagneert.

En dan nog dit.           

Op 25 juli rijdt in Berlijn een jonge islamfundamentalist, Duitser van Libanese afkomst, met een Citroën SpaceTourer in op de de CSD, zeg maar de Pride van Berlijn, en valt vervolgens voorbijgangers aan met een machete. Een vrouw wordt daarbij gedood, er zijn eenendertig gewonden.

Wat zou de enigszins rechts voelende kiezer in Saksen-Anhalt bij dat alles denken dezer dagen?

Vier

Tot dusver hebben de centrumpartijen, van christendemocraten tot en met groenen, geen enkele hamer gevonden om er de AfD mee plat te slaan.                  

De verkiezingsslogan van AfD in Saksen-Anhalt luidt: Alles ist möglich. Alles is mogelijk. Politici van andere partijen en journalisten verklaren dan uit de hoogte, kom, kom, er is helemaal niets meer mogelijk, dat weten jullie toch zo goed als wij, jullie kunnen toch ook rekenen. Kort door de bocht (maar eigenlijk niet zo heel kort, hoor): die van de AfD gedragen zich als politici met een toekomstvisie, hun zeer verstandige tegenstanders gedragen zich als bijziende boekhouders. Alleen slagen die boekhouders er niet in Duitsland vlot te krijgen. Ook bondskanselier Merz niet, hij komt overigens uit het wereldomspannende bedrijfsleven (vermogensbeheerder BlackRock, voor wie het wil weten).          

Daarbij achten de meeste critici het ver beneden hun stand om kennis te nemen van extreem-rechtse ideeën. Hebben ze bij de AfD wel ideeën? Wie het niet eens is met onze evidenties, die kan alleen maar dom zijn. De hele vraag is of de kiezer daar ook zo over denkt.   

Bij de AfD hebben ze zeer zeker ideeën, buitengewoon verontrustende ideeën, vervaarlijke ideeën.

Zo keert de AfD zich tegen wat ze noemt anti-Duitse kunst. Is dat iets als Entartete Kunst? vraag ik me onwillekeurig af.

Zo wil de AfD wat ze noemt de cultus van de Duitse schuld (niet de centen, de misdaden van de Tweede Wereldoorlog) zien verdwijnen.

Zo wil de AfD de nationale trots opkrikken door de verwaarloosde oorlogsmonumenten te herwaarderen. Daarvan heeft Duitsland er heel wat, sinds de nederlaag van Napoleon bij Leipzig via de oorlog tegen Frankrijk in 1870-1871 (ga eens kijken in Eupen, er staat daar nog eentje op de Werthplatz) tot die van 1914-1918.

Zo wil de AfD arbeidsplicht invoeren voor asielaanvragers. Ruikt een beetje naar dwangarbeid, mijn gedacht.

Dat alles zal mij de komende twintig nachten uit mijn slaap houden. Nu maar hopen dat de burgers van Saksen-Anhalt zich niet het moeras in laten lokken door het flakkerende dwaallicht aan de kim, daar, helemaal rechts.