“‘‘Jongeren weren van sociale media lost niets op’’

Enkele weken geleden publiceerde de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties, Volker Türk, richtlijnen voor de online veiligheid van kinderen. Türk neemt daarbij een duidelijk standpunt in ten opzichte van de rol die socialemediaverboden daarbij moeten spelen:

‘Algemene verboden op sociale media zijn geen eenmalig wondermiddel voor wat een veelzijdig probleem is. Het louter beperken van de toegang tot platforms die onveilig blijven, kan niet het einddoel zijn bij het effectief beschermen van kinderen.’

In december 2025 werd Australië het eerste land dat jongeren een socialemediaverbod oplegt. Daar is het voor jongeren onder de 16 jaar verboden om een account te hebben op socialemediaplatforms, zoals TikTok, Instagram, YouTube en Snapchat. De afgelopen maanden bereidden verschillende landen, waaronder Groot-Brittannië, Frankrijk en Maleisië zich voor om in Australiës voetsporen te treden. En ook in België woedt het debat over een socialemediaverbod volop.

Hoewel de concrete beleidsmaatregelen in deze landen onderling verschillen en zich in verschillende fasen van uitvoering bevinden, hebben ze eenzelfde doel: om jongeren af te schermen van de schadelijke effecten van sociale media.

Het is begrijpelijk – en positief – dat beleidsmakers de handen uit de mouwen willen steken als het gaat om de macht van sociale media. En het is vrij duidelijk dat platforms die schermverslaving, desinformatie en cyberpesten in de hand werken niet bepaald het belang van jongeren voor ogen hebben. Maar Volker Türk heeft gelijk: jongeren volledig afschermen van deze platforms is geen goede oplossing voor dit probleem.

Weinig effectief

Een grote tekortkoming van het socialemediaverbod is dat het de kern van het probleem niet aanpakt: namelijk dat sociale media schadelijk kunnen zijn. Het verbod biedt geen oplossing voor de onveilige aspecten van sociale media, zoals de verslavende features, de toxische inhoud en de verregaande verzameling van persoonsgegevens op deze platforms.

In plaats daarvan ontzegt het verbod jongeren de toegang tot alle plekken die onveilig kunnen zijn. Maar daarmee volgt het dezelfde logica als een oproep aan vrouwen om ’s nachts niet in een onveilige buurt te komen, terwijl er voor de rest niets worden gedaan aan de onveiligheid van deze buurt.

Door jongeren uit te sluiten van sociale media worden deze platforms niet minder onveilig; het zorgt er hoogstens voor dat jongeren pas enkele jaren later worden blootgesteld aan de risico’s van socialemediagebruik. Maar het is niet omdat iemand 17 kaarsjes mag uitblazen, dat die plots wél bestand is tegen de schadelijke effecten van sociale media.

De maatregel is ook weinig effectief. Uit onderzoek naar de impact van het socialemediaverbod in Australië is alvast gebleken dat de maatregel niet het verhoopte effect heeft. Drie maanden na de inwerkingtreding van het verbod gaf meer dan 80% van de Australische jongeren onder de 16 jaar aan nog steeds gebruik te maken van sociale media.

Dat doen ze door het verbod op creatieve manieren te omzeilen, bijvoorbeeld door gebruik te maken van vpn’s en accounts van vrienden, of door te verhuizen naar digitale platforms die niet onder het verbod vallen. Op het eerste gezicht lijkt het dan wel alsof Australische jongeren netjes wegblijven van de vermeende onveilige plekken op het internet, maar in de praktijk hebben de jongeren manieren gevonden om zichzelf onzichtbaar te maken op deze plekken.

Verder mogen we niet vergeten dat een socialemediaverbod voor jongeren ook een grote impact heeft op de volwassen gebruikers van de sociale media. Want in landen waar zo ‘n verbod geldt, wordt elke gebruiker beschouwd als een minderjarige, tenzij die het tegendeel kan bewijzen. Met andere woorden: álle gebruikers van sociale media moeten kunnen bewijzen hoe oud ze zijn.

Dat moeten gebruikers meestal doen door een officieel document voor te leggen (bijvoorbeeld een paspoort, identiteitskaart of bankkaart) en/of door middel van een gezichtsscan, die een inschatting maakt van hun leeftijd. Dat zijn niet alleen methodes die de deur openzetten voor cybersecurity incidenten en fouten, maar ze creëeren ook nieuwe vormen van uitsluiting. Denk bijvoorbeeld aan personen die niet beschikken over de nodige identiteitsdocumenten, omdat zij bijvoorbeeld op de vlucht zijn.

Op deze manier komt de last volledig op de schouders van de gebruikers te liggen. Dat is anders dan de huidige situatie, waarin de platforms er zelf voor moeten zorgen dat hun gebruikers ouder zijn dan 13 (vandaag nog de meest gangbare leeftijdsgrens op socialemediaplatforms).

Zijn beleidsmakers dan gedoemd om met lede ogen en gekruiste armen toe te kijken op de toenemende macht van sociale media? Nee, integendeel. Ze moeten net méér doen. En dat benadrukt ook Volker Türk in zijn rapport:

‘Staten moeten techbedrijven verplichten om veiligheid vanaf het begin in hun platforms in te bouwen, in plaats van de verantwoordelijkheid af te schuiven op ouders en kinderen.’

Türks boodschap is duidelijk: als de digitale wereld niet veilig genoeg is voor jongeren, moeten overheden en techbedrijven maken dat die veiliger wordt, in plaats van jongeren eruit te weren. Want ook jongeren hebben nood aan en recht op toegang tot de digitale wereld.

Het probleem met de socialemediaverboden gaat uiteindelijk ook over de boodschap die wij, de volwassenen, daarmee geven aan jongeren: dat er maar weinig valt in te brengen tegen de schadelijke aspecten van onze digitale samenleving.

Het is een boodschap die getuigt van een groot gebrek aan verbeeldingskracht. Alsof socialemediaplatforms per definitie verslavende features moeten hebben. Alsof ze per definitie in handen moeten zijn van bedrijven die teren op de onzekerheid van jonge gebruikers. Alsof we niets te zeggen hebben over de manier waarop technologieën worden ontworpen en beheerd.

Welke boodschap moeten we dan wél geven aan jongeren? Ik kies voor een boodschap van Paulo Freire, de Braziliaanse grondlegger van de kritische pedagogiek. Freire stelt dat onderwijs studenten niet zozeer moet klaarstomen om mee te draaien in de wereld zoals die nu is. In plaats daarvan, moet het studenten openstellen aan de vele mogelijke manieren waarop zij die wereld mee kunnen vormgeven.

Als we de gebeurtenissen in onze samenleving beschouwen als faits accomplis, zo waarschuwde Freire, dan gaan we ernaar kijken als een lot dat ons is overkomen, in plaats van als een gegeven waar we zelf ook invloed op hebben. En daar hebben we, ook in de digitale samenleving, geen boodschap aan. 

Door jongeren te weren uit de digitale samenleving, doen we hen tekort. Het is aan de volwassenen om de socialemediaplatforms ter verantwoording te roepen. Het is ook aan hen om jongeren te helpen uitgroeien tot kritische burgers die weten welke digitale samenleving ze willen, en hoe ze daarom moeten vragen.