“‘Mijn golf, mijn parkeerplaats’

Twee jaar geleden begon ik met leren surfen. Een jeugdsentiment. Ik wilde het gevoel van vrijheid en voldoening beleven, en verlangde naar een manier om meer aanwezig te zijn in de natuur. In deze tijden van snel, efficiënt leven en constante productiviteit is het niet vanzelfsprekend om een versnelling lager te schakelen en je over te geven aan het mooie, soms angstaanjagende, dat de natuur met zich meebrengt.

De oceaan is daar het perfecte voorbeeld van. Je verliest bijna alle controle tijdens het surfen. Je moet je als surfer maar voorbereiden op en aanpassen aan de onvoorspelbaarheid van natuur. En wat krijg je ervoor terug? Een piekmoment van enkele seconden tot enkele minuten. Je pakt een golf, je wordt tijdelijk één met de oceaan.

Als íéts groter is dan het menselijke ego, dan is het de oceaan. Ze doet waar ze zin in heeft. Hierdoor geloofde ik een lange tijd dat surfers de minst bezitterige en meest vrijgevige mensen ter wereld zouden zijn. Dat moest wel, want hun ego wordt op dagelijkse basis op zijn plaats gezet.

De surfing community bestaat inderdaad uit een groep mensen die met immens respect omgaan met de natuur. Hun bescheidenheid is om u tegen te zeggen… tot ze een surfplank in handen nemen. Zo vertelde een surfvriend over situaties waarin toeristen geen golven mogen nemen omdat de lokale surfers voorrang “moeten” krijgen. Een surfinstructeur bevestigde dit met voorbeelden van incidenten die eindigden in gevechten op het strand. Vreemd, zo’n surfersruzie. En ver van mijn bed, dacht ik, hier in ons kleine Belgenlandje.

Tot ik op een van de wijkraden bewoners in mijn gemeente hoorde disputeren over een parkeerplaats. Het was niet de eerste ruzie om een parkeerplaats die ik meemaakte, maar tot voor mijn surfreis had ik nooit stilgestaan bij de absurditeit ervan: hoe mensen in conflict raken over iets dat eigenlijk niet van hen is. Hun argumenten kwamen sterk overeen met die van surfers, maar de oceaan had plaatsgemaakt voor parkeerplaatsen en de surfplank voor de privéwagen.

Mijn of ons terrein?

In het woordenboek wordt territorialiteit beschreven als: ‘het principe dat een bepaald gebied exclusief bij een individu of groep hoort en verdedigd wordt tegen anderen die dat gebied willen betreden of gebruiken’. Waarom en vanaf wanneer behandelen we publieke ruimte als persoonlijk bezit? Hoe frequenter iemand gebruikmaakt van een locatie, zo lijkt het, hoe heviger het gevoel van territorialiteit. En hoe heviger de negatieve emoties die ermee gepaard gaan als anderen er óók gebruik van willen maken.

Zijn we dan even territoriaal over alle soorten ruimtes? Er zijn verschillende onderzoeken naar territorialiteit. Omgevingspsycholoog Irwin Altman beschreef met zijn typologieën in 1975 al hoe mensen ruimte indelen (of zelfs “markeren”) in drie soorten territoria.

Eerst en vooral zijn er de primaire territoria. Dat zijn ruimtes die we echt bezitten, bijvoorbeeld onze huis. Secundaire territoria zijn ruimtes die we frequent gebruiken waardoor er een band ontstaat zonder dat we ze bezitten. In mijn geval zou dat mijn bureau op kantoor zijn. Ten slotte zijn er publieke territoria. Dat zijn ruimtes die voor iedereen toegankelijk zijn zonder dat iemand er blijvend eigenaarschap over heeft. Denk maar aan een bankje in het park, een parkeerplaats, of zelfs een golf in de oceaan.

Het absurde zit hem net daar: niemand bezit een golf, maar toch verdedigen surfers hem alsof hij in hun achtertuin rolt en nergens anders.‘Surf localism’ heet dat in de wetenschap. Onderzoekers als Usher (2013) bestudeerden dit in surfparadijzen zoals aan de Pacifische kust van Nicaragua. Daar zag ze hetzelfde patroon: hoe meer toeristen de surfgebieden bezochten, hoe groter de nood bij lokale surfers om die gebieden te verdedigen.

Van waar komt dat gevoel van bezitterschap dan, zeker over dingen die niet van ons zijn? Territorialiteit komt net tot stand in situaties waarin we conflicten proberen te vermijden en sociale interacties willen reguleren, zo toonde het onderzoek van Altman ook aan. Dit kunnen we linken aan onze reptielenbrein, waarbij elk mens zijn territorium wil afbakenen om zich veilig te voelen.

We zien territorialiteit in zijn meest naakte vorm bij de dieren. Een simpel voorbeeld is het geursignaal dat honden gebruiken om grenzen aan te geven. Door de geur van urine weten andere dieren dat de ruimte bezet is en dat het negeren daarvan kan leiden tot conflicten. Bij de mens is een territorium tegenwoordig juridisch of politiek afgebakend. Landelijke grenzen worden bijvoorbeeld beschermd onder de territoriale soevereiniteit.

Waarom gaat territorialiteit dan vaak gepaard met conflicten? Consumentenpsycholoog Russell W. Belk had er in 1988 al een verklaring voor met zijn theorie van de ‘extended self’, het ‘uitgebreide ik’. Onze bezittingen en de dingen waarmee we ons omringen, zo stelt hij, worden een verlengstuk van wie we zijn.

Het beste voorbeeld hier is wanneer iemand ons vraagt: ‘Wie ben je eigenlijk?’ en we een waslijst van onze omgeving, hobby’s en bezittingen neigen te geven. Verlies je bezit dat je tot een deel van je persoonlijke identiteit gemaakt hebt, dan voelt dat niet als schade maar als een verlies van jezelf.

Een surfplank is niet zomaar een plank, het zijn uren aan oefeningen op ‘take-off’-technieken. Surfen is niet zomaar een sport, het zijn de gesprekken waarin je vertelt over je surfreis, het is de bewondering waarmee mensen daarop reageren.

Koning Auto

Het is niet vreemd dat een sport een deel wordt van je identiteit. Maar hoe doe je dat met een auto of een parkeerplaats?

Onderzoekers pasten Altmans theorie van de territorialiteit in 2007 ook toe op onze relatie met auto’s. Zij toonden aan dat de auto makkelijk kan uitgroeien tot een primair territorium. Ik denk hierbij aan “kleine” tweaks zoals gepersonaliseerde nummerplaten of een koosnaampje geven aan je auto.

Ook parkeerplaatsen kunnen we gaan beschouwen als “van ons”. R. Barry Ruback, een socioloog aan de Georgia State University, deed onderzoek op de parking van een winkelcentrum: met zijn collega Daniel Juieng hield hij bij hoe lang bestuurders erover deden om uit een parkeerplaats te rijden. Ze stelden vast dat die er langer over deden als er een andere auto op die plek stond te wachten. En ze vertraagden nóg meer als die wachtende bestuurder zijn ongeduld toonde door te toeteren. Wie op de parkeerplaats wachtte, werd ervaren als een indringer. Door langzaam weg te rijden, “heroverden” vertrekkende bestuurders de controle over wat zij als “hun territorium” beschouwden.

Hoe sterker we onze persoonlijke identiteit uitbreiden naar de auto, hoe meer we de auto behandelen als een verwend gezinslid. Dat is niet toevallig. Een ‘systeem van automobiliteit’, noemt socioloog John Urry (2004) dat: een systeem dat niet alleen bepaalt hoe we ons verplaatsen, maar ook hoe we onze ruimte inrichten, en zelfs hoe autobestuurders zich mogen gedragen tegenover al wie zich op een andere manier door diezelfde ruimte verplaatst, denk aan fietsers en voetgangers.

Urry schreef dat de auto het belangrijkste consumptiegoed is na de woning, en zo een object wordt dat status verleent via wat het symboliseert: snelheid, vrijheid, en ruimte.

Gebouwd rond de auto

Ook België heeft de rode loper uitgerold voor meer territorialiteit voor de privéwagen. Op 6 april 1937, in het West-Vlaamse Beernem, gaf minister van Openbare Werken Joseph Merlot er de eerste symbolische spadesteek voor wat later de E40 zou worden. Het werd een weg waar paardenkarren, de belangrijkste vervoersmodus tot dan, wettelijk verboden waren.

Om deze weg te bouwen, werden boerderijen onteigend en dorpen in tweeën gesneden. België, net zoals vele andere landen, bouwde haar publieke ruimte rond de auto. Door deze stedenbouwkundig keuze vinden we het een kleine eeuw later doodnormaal dat een publiek stuk straat als “onze” parkeerplaats wordt bestempeld door de bewoners van het huis ernaast.

Juist hier wringt iets bij mij: die parkeerplaats voor het huis is niet voor iedereen even vanzelfsprekend. Net zoals de eerste autosnelweg van België allesbehalve vanzelfsprekend of toegankelijk was voor de inwoners van Beernem en andere dorpen langs de E40. Waar een gewone weg dorpen verbond, maakte de autosnelweg een keuze: wie niet op de route van A naar B lag, werd gewoon omzeild

De golven van de realiteit

Zowel de lokale surfers als de burger op de wijkraad verdedigen een stukje ruimte dat eigenlijk van niemand is. Ruimtes die ze claimden voor zichzelf. Maar wiens claim krijgt voorrang en wie of wat bepaalt dat? Wat als we beginnen inzien dat de grootste territoriale claims op parkeerplaatsen elk jaar opnieuw bevestigd worden in beleidsmaatregelen die het openbaar vervoer of andere alternatieven voor de privéwagen doen stagneren?