Onder het Congolese regenwoud sluimert een tijdbom

Begin 2017 ontdekten wetenschappers dat onder het regenwoud van Congo een gigantisch veenmoeras schuilgaat. Bart Crezee, een tropisch ecoloog, nam deel aan dit onderzoek. Hij verrichtte samen met collega’s uitgebreid veldwerk om de veengebieden in het Congolese regenwoud (zowel in de Democratische Republiek Congo als in de Republiek Congo) in kaart te brengen. Het team stelde vast dat het Congolese veenmoeras naar schatting 30 miljard ton koolstof vasthoudt, vergelijkbaar met de uitstoot van de ganse wereld op drie jaar tijd.

Waarom is het veengebied belangrijk voor het klimaat? Dankzij het zuurstofarme water in de reusachtige Congolese moerassen hopen koolstofrijke plantenresten (afgevallen takken, omgevallen bomen, bladeren) zich door de eeuwen heen laag na laag op, zonder dat de koolstof in het organisch materiaal wordt omgezet in CO₂. Zo ontstaan metersdikke veenbodems.

Zolang deze veengebieden vochtige moerassen zijn, blijft de koolstof in de bodem gevangen. Wanneer het veen uitdroogt en in aanraking komt met zuurstof, begint het organische materiaal te rotten. ‘Koolstofresten die soms duizenden jaren in de ondergrond hebben gelegen, komen door oxidatie weer vrij als CO₂. Eenmaal in de atmosfeer draagt dit broeikasgas sterk bij aan de mondiale klimaatopwarming’. Derhalve is het zo belangrijk de veengebieden in het Congolese regenwoud en elders te beschermen.

Indien de Congolese moerasgebieden zouden worden aangetast (bijvoorbeeld door houtkap, olie-exploitatie of mijnbouw), heeft dit rampzalige gevolgen voor de planeet. Crezee spreekt van een ‘CO₂ bom’.

Bart Crezee brengt boeiende verhalen over zijn veldonderzoek in de Congolese moerassen. Hij is niet enkel een goed wetenschapper met terreinkennis, maar ook een begenadigd verteller en uitstekend schrijver. Ik ben geen bio-ingenieur of bioloog maar begrijp het betoog dankzij zijn heldere, toegankelijke uitleg.

Daarnaast beschikt Crezee, die ook onderzoeksjournalist is, over een groot inzicht in het politieke getouwtrek rond de bescherming van het veengebied. Het boek bevat een interessant verhaal over hoe de regering van de Republiek Congo de veengebieden als hefboom gebruikt om financiering van rijkere landen los te weken.

De regering van dat land dreigde concessies voor olie-exploitatie in veengebieden toe te kennen om financiële compensaties van rijke landen af te dwingen. Achteraf bleken de zogenaamde geïnteresseerde partijen voor de concessies nepbedrijven te zijn. De Democratische Republiek Congo stelt zichzelf als ‘pays solution’ voor in de strijd tegen de klimaatverandering. Tegelijkerijd verleent het concessies voor houtkap in gevoelige veengebieden aan malafide bedrijven. Geconfronteerd met kritiek wijzen de Afrikaanse landen er anderzijds terecht op dat het westen, verantwoordelijk voor het leeuwenaandeel van de historische uitstoot, niet goed geplaatst is om hen de les te spellen.

Crezee gaat ook diep in op de emissiehandel. Op de markt van de vrijwillige koolstofkredieten kunnen bedrijven vrijwillig hun CO₂ uitstoot compenseren. Ze kopen (vrijwillige) koolstofkredieten, waarvan de opbrengst moet dienen om te investeren in projecten die tot vermindering of vermijding van CO₂ uitstoot leidt. Hij toont zeer overtuigend aan dat vele van deze projecten helemaal niet tot het beoogde doel bijdragen.

Het Zwitserse South Pole, een tussenpartij tussen bedrijven die hun uitstoot willen compenseren via koolstofkredieten en de promotoren van projecten op het terrein, bemiddelde voor honderd miljoen euro in koolstofkredieten die moesten bijdragen tot vermijding van ontbossing in Zimbabwe. De voorkomen ontbossing was 14 maal lager dan aan de kopers van de kredieten werd voorgesteld. Crezee noemt deze partijen ‘carbon cowboys’. Nochtans hadden bekende bedrijven zoals Porsche en Nespresso in de kredieten geïnvesteerd.

Tenslotte daagt de auteur het ‘net zero’ concept uit, waarbij CO₂ uitstoot elders wordt gecompenseerd door koolstofverwijdering. De CO₂ uitstoot van fossiele brandstoffen blijft duizenden jaren actief in de atmosfeer. Deze uitstoot compenseren door biologische CO₂ opname (bijvoorbeeld door bosaanplanting), zoals in het ‘net zero’ concept gangbaar is, werkt enkel indien de biologische opname ook voor duizenden jaren vastgelegd wordt, en niet enkel voor 25 of 30 jaar. Wat gebeurt er immers daarna met het bos? Volgens Crezee worden in de ‘net zero’ benadering twee types koolstof op een hoop gegooid. Die benadering is volgens hem intellectueel onhoudbaar.

Kortom, in debatten over klimaatverandering krijgt het Congolese regenwoud niet de aandacht dat het verdient, of het nu om de CO₂ opname door het woud gaat of om de stockering van koolstof in het veengebied.

‘Koolstofkoorts’ is een ‘must read’ voor iedereen die bezorgd is om de klimaatverandering. Zeker beleidsmensen, investeerders en bedrijfsleiders bekommerd om maatschappelijke verantwoordelijkheid moeten dit boek lezen. Bovendien is het een onmisbaar boek voor iedereen die met Afrika begaan is.

In het internationale klimaatbeleid, uitgewerkt in de opeenvolgende Klimaatconferenties (COP) zijn we nog verwijderd van een faire en evenwichtge benadering die zowel rekening houdt met het lange-termijn belang van de planeet als met het belang van de betrokken landen, bijvoorbeeld de Democratische Republiek Congo als de Republiek Congo. Alle partijen moeten deze cruciale problematiek samen op een verantwoordelijke en transparante aanpakken. De problemen oplossen via financiële constructies en emissiehandel lijkt, althans in zijn huidige vorm, tot mislukken gedoemd. Nochtans is het probleem zeer urgent.