Tech-experte Paola Verhaert: ‘Technologie is een menselijke keuze en daarom nooit neutraal’

Het begon als een spelletje.

Er duikt een video op in je feed en iemand vraagt: is dit echt of door AI gemaakt? Je buigt je iets dichter naar het scherm, speelt het fragment nog eens af en speurt naar kleine foutjes in de blik of de stem. Je stuurt het door naar een vriend en wacht op diens reactie. Meestal blijft het antwoord uit. Wat ooit vanzelfsprekend was, is dat ineens niet meer.

Dat korte moment van twijfel stopt niet bij het spelletje. Het blijft nazinderen. Want dezelfde AI-systemen die deze video’s mogelijk maken, zijn inmiddels verweven met bijna alles wat we doen. Ze schrijven onze e-mails, stellen afspeellijsten voor en bepalen welk nieuws we te zien krijgen. Ze sturen wat zichtbaar is en steeds vaker ook wat we geloven. We hebben het er achteloos over bij de koffie, in familiechats, in half-serieuze grappen over ‘het algoritme’ of over de vraag of machines ons werk zullen overnemen.

Technologie is zo de constante achtergrond van ons dagelijkse leven geworden. En zoals bij elk achtergrondgeluid is het makkelijk om er niet echt meer naar te luisteren.

Maar de trend AI of echt? legt iets bloot. Hij herinnert ons eraan dat deze systemen niet alleen vermaken of gemak bieden, maar ook onze werkelijkheid mee vormgeven. Ze worden ontwikkeld door specifieke bedrijven, gevoed met enorme hoeveelheden menselijke data en ingezet op manieren die sommigen vooruithelpen en anderen benadelen.

Wat op het scherm futuristisch oogt, is verbonden met heel concrete keuzes over macht, arbeid, toezicht en controle. En daar komt het concept van digitaal kolonialisme om de hoek kijken. Het wijst op een patroon dat velen van ons intuïtief aanvoelen, maar zelden benoemen: dat de technologieën van vandaag vaak oudere vormen van uitbuiting en overheersing herhalen.

Om te begrijpen hoe dat in zijn werk gaat, en waarom het relevant is voor iedereen en niet alleen voor "tech-experts", sprak MO* met Paola Verhaert. Zij doet onderzoek naar de raakpunten tussen sociale rechtvaardigheid en technologie, en heeft een bijzondere aandacht voor digitale rechten, ongelijkheid en de politieke gevolgen van opkomende technologieën.

Verhaert is ook auteur van Technologie is politiek, waarin ze betoogt dat we technologie niet langer als neutraal mogen zien. In plaats daarvan pleit ze ervoor dat sociale rechtvaardigheid het centrale uitgangspunt van onze digitale samenleving moet zijn. Wat volgt, is een uitnodiging om kritischer te kijken naar de technologieën die we dagelijks gebruiken en ons af te vragen welke wereld ze om ons heen vormgeven.

Hoe zou u digitaal kolonialisme omschrijven? En wat maakt het anders dan traditionele vormen van macht en uitbuiting?

Paola Verhaert: ‘Voor mij is het sleutelbegrip machtsongelijkheid. Hoewel ik de term “digitaal kolonialisme” niet expliciet in mijn boek gebruik, zie ik wel hoe de koloniale logica onze samenleving doordringt, en dat geldt uiteraard ook voor de digitale wereld.’

‘Bij digitale technologieën komt die koloniale logica op verschillende manieren naar voren. Economisch zie je een enorme uitbuiting van grondstoffen: zeldzame aardmetalen worden vooral in landen van het Afrikaanse continent en Latijns-Amerika gewonnen om de apparaten te produceren die wij dagelijks gebruiken.’

‘Daarnaast is er ook sprake van arbeidsuitbuiting: in onder andere Kenia en Venezuela verrichten datalabelers vaak onzichtbaar, slecht betaald en emotioneel zwaar werk zodat grote techbedrijven hun systemen kunnen trainen en verbeteren.’

‘Digitaal kolonialisme heeft natuurlijk ook een geopolitieke kant. De huidige spanningen tussen de VS en China draaien deels om wie de digitale toekomst domineert, en ook de EU probeert daarin een rol te spelen.’

‘Maar we mogen ook de culturele dimensie niet vergeten. Mensen hebben moeite om buiten het heersende idee te denken van wat “technologie hoort te zijn”, vooral los van winst en marktlogica. Toch is er zowel wereldwijd als historisch gezien een enorme diversiteit in hoe technologie wordt voorgesteld en geconstrueerd, en welke rol ze kan en moet spelen.’

Begreep je al snel dat digitaal kolonialisme geen theoretisch concept is, maar een concreet gegeven?

Paola Verhaert: ‘Ik ben historica van opleiding, dus ik ben altijd gevoelig geweest voor machts- en sociale ongelijkheid. Ook heb ik een sterke interesse in sociale bewegingen en hun rol als motor van verandering. Tijdens mijn masteropleiding onderzocht ik bijvoorbeeld hoe transnationale solidariteitsnetwerken ontstonden onder de dictaturen in Chili en Argentinië.’

‘Mijn alarmbellen gingen echt af toen bedrijven als Google en Facebook buitengewoon machtig werden, terwijl ze nauwelijks verantwoording hoefden af te leggen. Ze opereerden met weinig transparantie en mensen accepteerden die macht als normaal. Dat maakte me erg bezorgd. Ik begon alles in twijfel te trekken: waarom is het zo? Klopt mijn intuïtie? Zijn deze bedrijven echt zo geweldig als ze zelf beweren? Spoiler: dat zijn ze niet.’

‘De afgelopen tien jaar heb ik gewerkt op het gebied van digitale rechten en zag ik heel concrete gevolgen van machtsongelijkheid voor gemeenschappen. Een paar jaar geleden schreef ik bijvoorbeeld voor MO* over vluchtelingenkampen waar mensen extreem invasieve technologieën werden opgedrongen om toegang te krijgen tot voedsel of financiële hulp. Ze moesten vingerafdrukken of andere biometrische gegevens afstaan, vaak zonder uitleg of geïnformeerde toestemming. Weigeren betekende geen hulp.’

‘Gaandeweg is dit soort digitale extractivisme steeds meer genormaliseerd in humanitaire ruimtes. Het lijkt alsof de lat voor wat acceptabel is steeds hoger wordt gelegd. Ik herinner me hoe het Wereldvoedselprogramma in 2019 een partnerschap aankondigde met Palantir, een privésoftwarebedrijf. Er was veel kritiek omdat onduidelijk was of en hoe de praktijken van het bedrijf overeenkwamen met humanitaire principes.’

‘Inmiddels zouden we beter moeten weten. Toch weet Palantir keer op keer deals te sluiten met grote organisaties en overheden, waardoor het privébedrijf toegang krijgt tot uiterst gevoelige gegevens.’

Ziet u het verzamelen van gegevens en het trainen van AI‑modellen als een nieuwe vorm van extractivisme, vergelijkbaar met koloniale mijnbouw?

Paola Verhaert: ‘In het boek Empire of AI maakt Karen Hao een treffende vergelijking tussen OpenAI en de Oost‑Indische Compagnie. Historisch gezien opereerde de Oost-Indische Compagnie onder de Britse kroon, maar het was een privé-bedrijf dat als taak had de rijkdommen uit gekoloniseerde gebieden te halen en zichzelf te verrijken.’

‘Hao stelt dat bedrijven als OpenAI vandaag op een vergelijkbare manier functioneren. Koloniale macht komt niet alleen van staten, maar ook van bedrijven.’

‘We moeten het daarbij ook hebben over de uitbuiting van menselijke arbeid. AI-tools verschijnen niet uit het niets. Iemand traint de modellen. Iemand filtert de gewelddadige inhoud en labelt miljarden afbeeldingen. Heel vaak zijn dat uitgebuite arbeiders in het globale Zuiden.’

‘Veel contentmoderators lijden aan ernstige trauma’s door het beoordelen van gewelddadig, beledigend materiaal. Ze verdienen extreem lage lonen en krijgen geen geestelijke gezondheidszorg, maar werken toch voor dochterondernemingen van bedrijven als OpenAI, Meta of Tesla.’ 

‘En dit is geen nieuw fenomeen. Tesla maakt bijvoorbeeld al jaren gebruik van Venezolaanse datawerkers. Venezuela kampt al lange tijd met hyperinflatie en mensen die wanhopig op zoek waren naar inkomen, zagen dit soort werk als een kans. Tesla betaalde mensen heel weinig om afbeeldingen te labelen om software voor zelfrijdende voertuigen te trainen. Mensen vergeten dat Tesla in wezen een softwarebedrijf is en dat software afhankelijk is van uitgebuite arbeidskrachten.’ 

‘Daarom ben ik het niet eens met de uitspraak: “Data is de nieuwe olie”. Olie is een grondstof. Data is persoonlijk. Data ben jij. We kunnen mensenlevens niet reduceren tot grondstoffen.’

Openbare data, particuliere macht

Veel landen bewaren een groot deel van hun openbare gegevens in buitenlandse clouds. Wat staat er op het spel wanneer die data onder de jurisdictie van een ander land vallen?

Paola Verhaert: ‘Het gaat niet alleen over datacenters, maar ook over wie de controle heeft over cruciale digitale infrastructuur. Zodra publieke systemen afhankelijk zijn van buitenlandse privébedrijven is er altijd een risico. Zeker in tijden dat democratische instellingen onder druk staan.’

‘Los van de geopolitiek moeten we ons afvragen: waarom is cruciale digitale infrastructuur überhaupt in particuliere handen?’

‘Neem Nederland: het nationale digitale identificatiesysteem DigiD, vergelijkbaar met het Belgische itsme, is eigendom van een privébedrijf. Het moederbedrijf heeft aangekondigd het te willen verkopen, waarschijnlijk aan een Amerikaans concern.’  

‘De discussie zou daarom niet alleen moeten gaan over of we alles in Amerikaanse handen willen hebben, maar ook over waarom dat in handen is van een particulier bedrijf. Waarom zouden digitale identiteit en openbare datasystemen geen publieke goederen zijn, transparant, verantwoordelijk en democratisch beheerd?’

Wat geeft u, na alles wat u heeft geschetst, nog hoop?

Paola Verhaert: ‘De arbeiders. De datalabelers. De contentmoderators. Zij noemen zichzelf de onzichtbare architecten van AI, en dat is terecht. In Kenia en in andere delen van Afrika hebben ze vakbonden opgericht, techbedrijven aangeklaagd en rechtszaken gewonnen. Vergelijkbare bewegingen ontstaan inmiddels ook elders, bijvoorbeeld in Duitsland.’

‘Vaak beperken mensen het idee van schade tot hun eigen privacy. Maar deze systemen brengen enorme schade toe aan anderen, aan de arbeiders die ze mogelijk maken. Als ik zie hoe zij zich internationaal organiseren, verantwoording afdwingen en daadwerkelijk successen boeken, dan geeft me dat hoop.’