‘De Islamitische Republiek is geboren in oorlog, en zal herboren worden door deze oorlog’

Indoctrinatie in het zwembad

Hoe groot is de steun voor het regime binnen Iran? Schattingen spreken van 10 tot 20 miljoen fanatieke aanhangers op een bevolking van 90 miljoen mensen. Klopt dat?

Younes Saramifar: ‘Dat is moeilijk in cijfers te gieten, maar we weten dat in 2021 zo’n 18 miljoen Iraniërs stemden op Ebrahim Raisi. Hij was het prototype van de islamistische hardliner.’

‘Daarnaast is er een belangrijke groep die “de grijze lagen” wordt genoemd. Dat zijn mensen die niet aan de zijde van de islamisten – conservatieve, radicale en uitsluitende krachten – staan, maar ook tegen een regimewissel zijn.’  

‘Ze worden soms aangetrokken tot het nationalistische discours van de Islamitische Republiek. Want veel Iraniërs zijn nu eenmaal moslims en sjiieten die om hun land geven. Ze moeten het doen met de werkelijkheid die ze hebben. Deze mensen verschuiven soms, maar je kan hen niet zien als getrouwen van het regime.’ 

Bestaat er een profiel van de gemiddelde supporter van de Islamitische Republiek?

Younes Saramifar: ‘Ze zijn meestal stedelijk georiënteerd, dus niet landelijk zoals vaak wordt beweerd. Velen trokken als arbeider of student naar de stad en onderhouden banden met hun dorpen.’

‘Er zijn duidelijke verschillen tussen de sociale klassen: mensen uit de arbeidersklasse en lagere middenklasse steunen de overheid niet noodzakelijk om financiële redenen maar omdat hun wereldbeeld aansluit bij dat van de Islamitische Republiek. Ze geloven in de terugkeer van de Messias en in hun versie van planetaire rechtvaardigheid, en hebben sterke sektarische sjiitische opvattingen. Dat zijn leden van de Basij of andere paramilitaire groepen verbonden met de IRGC.’ 

‘Hoger op de sociale ladder is er een groep die weliswaar in de Islamitische Republiek gelooft, maar ook bereid is om te moderniseren. Ze stemmen en dagen op voor demonstraties, maar zijn niet sektarisch en keren zich tegen gewapend verzet en buitenlandse avonturen van de overheid. Het zijn intellectuelen: ze schrijven poëzie, maken kunst en verspreiden hun boodschap via Telegramkanalen.’

‘De échte hardliners vind je in de hogere middenklasse en bij de elite. Voor hen is de Islamitische Republiek hun broodwinning, de bron van hun status en rijkdom. Hier zitten de leden van de IRGC, een selecte club.’

De IRGC is niet alleen een krijgsmacht, maar ook een belangrijke economische speler. Kunt u hun maatschappelijke rol, en die van de Basij, toelichten?

Younes Saramifar: ‘De Basij staan bekend als de knokploeg van de Islamitische Republiek. Ze verschijnen op crossmotoren om protesten met geweld neer te slaan.’ 

‘Maar het is ook een jeugdbeweging en sociale zekerheid. Ze hebben afdelingen in scholen, fabrieken en moskeeën. Wie een boek wil lenen bij de lokale bibliotheek, moet lid worden van de Basij. Ze organiseren kampen en pelgrimstochten voor kinderen, delen gratis tickets uit voor zwembaden, wat in Iran een luxe is door de gebrekkige waterinfrastructuur.’

‘Leden geloven dus niet noodzakelijk in de ideologie. Maar wie wil zwemmen of op kamp wil, moet lessen politieke islam volgen. Sommigen gaan op die manier op in de organisatie. Maar de meesten gebruiken het systeem gewoon en worden daarna winkelier of arts.’

‘De IRGC is een ander verhaal, dat is een institutionele hydra met koppen in alle maatschappelijke sectoren. Bijna alles wat je in Iran aanraakt is ermee verbonden. Ze bouwen wegen en stuwdammen, controleren de handel, de media en de voedselvoorziening.’

‘Toen ik in India studeerde, tolkte ik in de rijstindustrie. Iraniërs die zaken kwamen doen, waren bijna uitsluitend voormalige commandanten van het elitekorps. Supermarktketens lijken private ondernemingen, maar hun aandelen zijn in handen van de IRGC.’

‘Daarnaast is het de belangrijkste krijgsmacht, die alleen verantwoording aflegt aan de Opperste Leider. Als veiligheidsapparaat rekruteert het uit specifieke lagen van de samenleving, met een uiterst selectief toetredingssysteem. Het duurt jaren om je trouw te bewijzen en hogerop te klimmen.’

‘Ze hebben exclusieve universiteiten met officiersopleidingen en opleidingen in islamitisch management. Wie daar afstudeert, verbindt zijn lot aan dat van de Islamitische Republiek.’

Kan je in Iran leven zonder in aanraking te komen met de Revolutionaire Garde?

Younes Saramifar: ‘Onmogelijk. Iemand die ik interviewde had telecommunicatie gestudeerd en solliciteerde bij een privébedrijf, waar hij een job kreeg als ingenieur. Na een tijd besefte hij dat zijn werkgever deel uitmaakte van een holding die droneonderdelen voor de IRGC maakte. Hij dacht standaardonderdelen te ontwerpen, maar bouwde ongewild mee aan oorlogsmachines. Zo allesomvattend is die hydra.’

Wat is uw persoonlijke visie op het regime? Hoe beoordeelt u de prestaties als overheid?

Younes Saramifar: ‘De Islamitische Republiek is een wreed, uitsluitend en misdadig militair-industrieel complex. Ze doodt haar eigen bevolking. Zelfs als regime functioneert ze slecht. De Republiek is een autoritair systeem met een religieuze framing errond.’

‘Want de islam in Iran is meer een rookgordijn voor Iraanse nationalisme dan een dogmatische religieuze ideologie. Het is in feite een middel om het behoud van de staat en de nationale identiteit te waarborgen.’ 

‘Je ziet dat klassieke Iraanse poëzie en islamitische symboliek voortdurend gecombineerd worden. Er is een duidelijk verschil met Afghanistan: de Taliban noemen zich een Islamitisch Emiraat, terwijl Iran expliciet republikeins én islamitisch is, die twee worden constant met elkaar gelinkt.’

Iran heeft hoog aangeschreven universiteiten en een hoogopgeleide bevolking. De IRGC hanteert strenge criteria voor leden. Toch staat de overheid bekend om haar corruptie en systemische wanbeheer, nauwelijks in staat om degelijke infrastructuur te bouwen. Hoe komt dat?

Younes Saramifar: ‘Het zijn de revolutionairen uit de jaren ’80 die vandaag hoge managementsfuncties bekleden. Nadat Khomeini in 1979 de macht had overgenomen, begon de oorlog tegen Irak. In die acht jaar groeide de IRGC (door Khomeini opgericht als tegengewicht voor het reguliere leger dat nog trouw was aan de verdreven sjah, red.) uit van militie tot volwaardige krijgsmacht en machtsfactor in Iran.’

‘De meeste revolutionairen waren van eenvoudige komaf, maar werden na de oorlog kaderleden binnen de IRGC en belandden in de economische sector. Velen waren incompetent, hadden geen militaire of economische achtergrond. Ze huurden jonge universitairen in om infrastructuurprojecten uit te voeren.’ 

‘Zij hebben de expertise, maar IRGC-commandanten nemen de beslissingen en denken vooral aan hun eigen toekomst. Hun corruptie komt voort uit een diep wantrouwen in  het voortbestaan van de Islamitische Republiek. Ze nemen steekpenningen aan om hun kinderen in Europa te laten studeren of deserteren zelf, zoals diegenen die naar Canada zijn gevlucht.’

‘Ze zien de Islamitische Republiek als een buffet dat nu open is en weten niet wanneer dat sluit. Dus schransen ze zich vol.’

Waarom zijn ze dan nog niet massaal overgelopen naar de Amerikanen of Israëli’s?

Younes Saramifar: ‘Er zijn veel veiligheidslekken, zoals is gebleken bij de moord op Ismaël Haniyeh (politieke leider van Hamas die in 2024 vermoord werd in Teheran, red.). Die bom kon onmogelijk geplaatst worden zonder hulp van binnenuit.’

‘Maar collaboratie met de invasie is onwaarschijnlijk. Dan sluit het buffet, en ze kunnen zich geen alternatief voorstellen. Na wat er in Irak gebeurd is met de getrouwen van Saddam Hussein, vrezen ze vervolging voor hun misdaden in een nieuw systeem.’

‘Hun rijkdom en overleven hangen af van het voortbestaan van de Islamitische Republiek en de IRGC. Dat opgeven is extreem moeilijk.’

“Bevrijde moslims”

De voorbije jaren kwamen volksopstanden steeds vaker voor en werden ze groter en breder gedragen. In januari werden protesten ongezien bloedig neergeslagen. Hoe reageerde de achterban op de lijken in de straten?

Younes Saramifar: ‘Khamenei verloor toen wat steun, vooral bij Gen Z. Maar de huidige oorlog heeft dat proces weer omgedraaid: soevereiniteit en nationalisme blijken noodzakelijk om te overleven.’

‘Maar in het algemeen was er weinig onvrede bij die achterban. De polarisatie is zo sterk dat regimegezinde Iraniërs het andere kamp als vijand zien, niet als landgenoten.’

‘Volgens hen zijn de demonstranten gehersenspoeld door het internet en Israëlische propaganda. Het geweld zien ze als een noodzakelijk kwaad om te voorkomen dat Iran eindigt zoals Irak of Afghanistan. Ze leggen de schuld bij aanhangers van Pahlavi, die mensen opriepen om de straat op te trekken.’

Stemmen uit de Iraanse diaspora verwelkomen de Amerikaans-Israëlische invasie en schuiven Reza Pahlavi, zoon van de laatste sjah, naar voren als overgangsfiguur…

Younes Saramifar: ‘Dat is niet het dominante sentiment in Iran, maar westerse media geven een disproportioneel groot platform aan pro-monarchistische en oorlogsgezinde groepen.’

‘Daar zijn twee oorzaken voor. Ten eerste: in West-Europa is een oorlogslobby actief, vooral in denktanks en academische kringen, gelieerd aan de Iran-haviken in de VS. Die pompt geld in het idee dat Iraniërs bereid zijn om een oorlog te ondergaan als die verandering brengt. Maar het zijn mensen in Iran die dat offer moeten brengen, terwijl de aanstokers veilig in het buitenland zitten.’

‘Ten tweede: media schuiven graag “bevrijde moslims” naar voren die de islam hebben verlaten. Dat past beter bij het Europese gedachtegoed, waar ze worden neergezet als vertegenwoordigers van “het echte Iran”. Iraanse moslims schildert men af als achterlijk of regimegezind – wat niet altijd klopt – en mogen dus gebombardeerd worden. Die seculiere bias creëert een draagvlak voor oorlog.’

‘Bepaalde delen van de Perzische diaspora verlangen naar een vorm van witheid. Onderzoek toont dat veel Perzische Iraniërs in de VS bij de inschrijving aan de universiteit ‘wit’ aankruisen als ethnische achtergrond.’

‘Bepaalde stromingen binnen de Perzische gemeenschap noemen zichzelf Ariërs, en gebruiken een liberaal-feministisch discours om islamofobe ideeën te verspreiden. Het is een vorm van wit nationalisme. In België is Darya Safai (N-VA) daar een goed voorbeeld van.’

‘Hun gedachtegoed is gericht op discriminatie van andere groepen en negeert de rijkdom en complexiteit van een inclusieve nationale identiteit. Veel Iraniërs zetten zich af tegen de islam, maar evenveel voelen zich comfortabel als sjiitische of soennitische moslims. Wanneer je die uitsluit, gaat het mis en komt Perzisch fascisme om de hoek kijken. Zionistische Perzen trekken de islam gelijk met de Arabische identiteit. Tijdens een recente massabijeenkomst van monarchisten in München werden in het Perzisch leuzen gescandeerd als “Wij zijn Ariërs, wij aanbidden geen Arabieren.”’

Ondanks decennia van verwoestende sancties en protesten hielden de ayatollahs de touwtjes stevig in handen. Zelfs nu twee van de machtigste legers hun duivels ontbinden, geven ze geen krimp. Het lijkt er zelfs op dat dit hun macht zal verstevigen. Wat maakt het systeem zo robuust?

Younes Saramifar: ‘De Islamitische Republiek is als vuile lucht die je moet inademen, of je stikt. Als je de hydra wegsnijdt stort de bankenwereld in, stopt de toevoer van water of brandstof en valt politie of grensbewaking weg.’

‘Veel Iraniërs zijn enorm ongelukkig met hoe het land bestuurd wordt, maar ze willen hun soevereiniteit niet opgeven. Bovendien is de repressie in Iran vergelijkbaar met onderdrukking onder het neoliberalisme: het geeft sommige mensen soms ook een goed gevoel.’


‘Ook mensen die tot de oppositie gerekend worden, krijgen projectsubsidies of geld om in het buitenland te studeren. Iraniërs zitten op een tak die ze niet kunnen doorzagen zonder zelf te vallen. Daarom proberen ze verandering van onderuit te brengen door constant de grenzen af te tasten.’

‘De ‘‘Vrouw, Leven, Vrijheid ’’-beweging (ontstaan na de dood van Mahsa Amini in 2022, red.) betaalde een hoge prijs: velen werden vermoord of belandden in de cel. Maar nu zie je overal vrouwen zonder hoofddoek, de zedenpolitie knijpt een oogje toe. Iraniërs spelen dat spel al veertig jaar en tonen dat ze hun samenleving zelf kunnen transformeren.’

Leden van de diaspora stellen dat verandering van onderuit te traag gaat en te hard bestraft wordt.

Younes Saramifar: ‘Iraniërs hebben nooit de kans gekregen de strijd voor sociale rechtvaardigheid zelf te voeren. Vreedzame burgerbewegingen werden gesaboteerd door Amerikaanse of Israëlische interventie. Er waren ruimtes van burgerlijk verzet, zoals de Groene Beweging, milieubewegingen, groepen die toerisme promoten om Iran uit het isolement te halen…’

‘Maar de oorlogslobby beschuldigde hen ervan het regime te legitimeren omdat ze binnen de krijtlijnen van de Islamitische Republiek opereerden. Adnan Tabatabai bijvoorbeeld, die met zijn denktank Carpo vanuit Duitsland werkte aan betere banden tussen Saudi-Arabië, Europa en Iran. Pro-Israëlische facties binnen de diaspora begonnen een lastercampagne tegen hem omdat hij de ayatollahs zou greenwashen, waarna de Duitse regering niet meer met hem wou samenwerken.’

‘‘‘Vrouw, Leven, Vrijheid’’ was aanvankelijk een prachtig inclusief project dat Perzen en Koerden samenbracht in breed verzet. Maar het werd gekaapt door Israël. Netanyahu riep de slogan op televisie en vergeleek de Koerdisch-soennitische Mahsa Amini met de bijbelse Esther. Dat geeft de overheid een excuus om betogers weg te zetten als Israëlische agenten.’

‘Iraniërs moeten ruimte krijgen om interne breuklijnen en meningsverschillen zelf te beslechten, zonder buitenlandse inmenging. Ze moeten helder formuleren wat rechtvaardigheid, inclusie en vrijheid in een nieuw systeem betekenen.’

‘Die kans krijgen ze nu niet, omdat roeptoeters in de diaspora en radicaal-rechtse krachten in Europa en in de Verenigde Staten blijkbaar alleen verandering tolereren als die met bommen komt.’

Straffeloosheid van Israël

Een groot deel van het leiderschap is uitgeschakeld. Hoe verschilt de nieuwe Opperste Leider Mojtaba Khamenei van zijn vader? En wat zal zijn leiderschap betekenen voor de Iraniërs en het verloop van de oorlog?

Younes Saramifar: ‘Het is een fundamentele verschuiving in het karakter van de Islamitische Republiek. Vader Khamenei had een cultureel en intellectueel imago. Hij rookte pijp, speelde muziek en las poëzie. Ondanks zijn wreedheden bewaakte hij het fragiele machtsevenwicht tussen de burgerlijke regering en de schaduwregering en tussen hardliners en gematigden. Hij verafschuwde de hervormer Mohammad Khatami (president van 1997-2005, red.), maar aanvaarde wel zijn verkiezingsoverwinning.’

‘Mojtaba daarentegen is verstoken van enige burgerlijke of culturele basis. Hij werd gevormd door haviken uit het militaire apparaat. Tijdens de Iran-Irak-oorlog meldde hij zich vrijwillig bij het beruchte Khabib-peloton, zonder bekend te maken dat hij “zoon van” was. In de loopgraven raakte hij in de ban van het “gemilitariseerde martelaarschap”. Zijn machtsbasis en wereldbeeld zijn onlosmakelijk verbonden met de commandostructuur van de Revolutionaire Garde.’ 

‘Hij zal het staatsapparaat zuiveren van alle gematigde of hervormingsgezinde elementen die aanstuurden op dialoog met het Westen. Verandering van onderuit zal als verraad gelden. Zijn aanstelling effent de weg voor de absolute heerschappij van de IRGC over binnenlands én buitenlands beleid.’ 

De buitenlandse interventies van Iran zijn nochtans een bron van onvrede bij het volk. Dat vindt dat die middelen beter gebruikt kunnen worden om het land te ontwikkelen. Hoe kijken uw contacten naar de zogeheten ‘As van Verzet’?

Younes Saramifar: ‘Als een noodzakelijk schild. Door sancties en corruptie slaagde Iran er niet in een luchtmacht of tankbataljons uit te bouwen. Daarom is er de strategie van “defensie met andere middelen”: proxy’s in Jemen, Irak en Libanon vormen een schild dat oorlog ver van Teheran moest houden.’

‘Dat schild vertoonde trouwens ernstige barsten voor dit conflict. De Arabische milities waren het Perzische racisme beu. Strijders vertelden mij dat Iraanse commandanten hen niet behandelen als gelijken maar als vervangbare pionnen, kanonnenvoer eigenlijk.’

‘Dat werd duidelijk in de strijd tegen IS, en de moord op Hamas-leider Ismaël Haniyeh wakkerde de onvrede nog meer aan. Hezbollah-leider Hassan Nasrallah zei toen dat “sommige levens er blijkbaar niet toe doen voor Teheran”. De raciale spanningen dreigden het schild te breken, maar de VS en Israël hadden daar geen geduld voor.’

‘Deze oorlog zal de milities opnieuw in de armen van Teheran drijven, uit pure noodzaak om te overleven. De Islamitische Republiek is geboren in oorlog (met Irak, red.), en zal herboren worden in deze oorlog.’

In plaats van regimewissel lijkt het erop dat het werkelijke doel de instorting van de staat is, als onderdeel van een hertekening van de regio met Israël als dominante macht. Kan de Islamitische Republiek in zo’n verzwakt Iran nog een rol spelen? Wat zou dat betekenen voor de bevolking?

Younes Saramifar: ‘Als Iran een failed state wordt, is het risico op een catastrofale burgeroorlog groot. Het veiligheidsapparaat is zo gecentraliseerd dat wanneer het instort er gewapende opstanden komen bij de sterk gemarginaliseerde Koerden en Beloetsjen. Dan kan het land langs etnische lijnen uit elkaar vallen.’ 

‘Naast de enorme menselijke tol zou de geopolitieke schok ook het Westen treffen. Een verzwakt Iran betekent een sterker China en Rusland in de regio. Het land zou een strijdtoneel worden tussen de VS en Israël en andere machten met belang in energie en geopolitieke controle over Iran.’

‘Zonder grensbewaking mag Europa een toestroom van heroïne verwachten. Iran is een belangrijke buffer voor de drugshandel uit Afghanistan en werkt nauw samen met Interpol.’

Wat moet er gebeuren om zo’n scenario te voorkomen?

Younes Saramifar: ‘Als het Westen inzet op de-escalatie zullen de ayatollahs opnieuw aan tafel komen. In het verleden waren ze bereid tot dialoog binnen het internationaal recht, nu hebben ze geleerd zich ook op oorlog voor te bereiden. Er is een signaal nodig om de oprechte intenties van het Westen te bewijzen, te beginnen met het terugfluiten van Israël. Zolang dat land straffeloos zijn gang kan gaan in het Midden-Oosten, zijn vredesgesprekken nutteloos.’