Egyptisch auteur Abdelrahman ElGendy: ‘Gevangenen worden één kaalgeschoren, gezichtsloze massa die dagelijks gefolterd wordt’

‘We zullen hier blijven/tot de pijn weggaat
We zullen hier leven/tot de melodie zachter wordt’

Zo klinken de eerste verzen van het lied Sawfa Nabqa Huna (We zullen hier blijven), waaraan ElGendy de titel van zijn boek Huna heeft ontleend. Dat lied – oorspronkelijk gecomponeerd als protestsong tegen het regime van kolonel Khaddafi in 2005 – werd meer dan tien jaar geleden de soundtrack van de Arabische Lente, toen de bevolking van Egypte en andere landen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika op straat kwam om politieke hervormingen te eisen.

De auteur van de Huna-verzen, Adel Lemshiti, was net als ElGendy een politieke gevangene. In zijn trage, klagende ballade zit een boodschap van hoop, die aangezien de Arabische Lente in de kiem is gesmoord, nooit is ingelost, maar waar velen zich nog steeds aan vastklampen. 

Abdelrahman ElGendy werd bij een betoging in het centrum van Caïro gearresteerd. ‘Ik werd samen met 63 andere manifestanten in een kleine cel gepropt’, zegt de nu prille dertiger. ‘Op de derde nacht kregen we eten dat onze families naar de gevangenis hadden gebracht. Die smaken van thuis deden ons een beetje opleven.’

‘Net op dat moment begonnen alle gevangenen samen te zingen en één van de liederen was Huna. Ik kende de tekst wel, omdat het zo’n populair protestlied is, maar slechts vaag. De verzen maakten op dat moment een heel diepe indruk op mij. Ik begon na te denken over wat “hier” – huna eigenlijk betekende.’

ElGendy vroeg zich af welke plek we willen innemen als we ergens zijn waar we niet willen zijn. ‘Ik begon in te zien dat “hier” in de gevangenis heel wat verschillende dingen kan betekenen. Voor mij werd het een plek die ik binnen in me droeg, ergens waar ik nog wel een persoonlijkheid had. De gevangenis is erop gericht om je hard te maken, maar vanuit die plek kon ik nog wel relaties aanknopen met andere mensen.’

Het gesprek met ElGendy vindt dertien jaar na zijn arrestatie, op 6 oktober 2013, plaats. De auteur was toen nog maar zeventien. Omdat zijn moeder niet wilde dat ElGendy alleen naar de betoging zou gaan, stuurde ze zijn vader mee. Het was een beslissing die hen beiden voor jaren achter de tralies zou doen belanden.

‘Mijn vader hield zich ver weg van politiek’, zegt ElGendy. ‘Maar ik was erop gebrand om deel te nemen. Toen de agenten me oppakten, smeekte mijn vader hen om me te laten gaan. Hij greep mijn arm vast en werd daarop zelf ook gearresteerd. Het schuldgevoel dat ik tegenover hem heb, is enorm. Ik heb altijd het gevoel gehad dat het allemaal mijn fout was.’

Egypte is geen topic

U bent opgepakt omdat u met uw gsm een video wilde maken van de betoging. Een politieagent in burger riep dat u beelden maakte voor Al Jazeera. Waarom noemde hij precies die televisiezender? 

Abdelrahman ElGendy: ‘Al Jazeera was nagenoeg de enige zender die verslag uitbracht van de protesten tegen de staatsgreep van het leger onder leiding van generaal Abdel Fatah al-Sisi (met die coup verdreef al-Sisi de democratisch verkozen president Mohamed Morsi van de Moslimbroederschap, waartegen miljoenen mensen protesteerden, van de macht, red.). In Egypte ontstond het verhaal dat Al Jazeera verbonden was met de Moslimbroederschap omdat de Qatarese zender er soms leden van aan het woord liet.’

‘Eigenlijk deed Al Jazeera gewoon journalistiek werk, maar omdat de zender een soort van synoniem voor de Moslimbroederschap was geworden, zouden werknemers er ook wel lid van zijn. Dat betekenden de woorden van die agent. Maar ik was natuurlijk helemaal niet aan het filmen voor Al Jazeera.’

Uw verhaal laat op een heel pijnlijke manier zien wat het is om te leven onder een militaire dictatuur. Op basis van een enorm twijfelachtige beschuldiging bent u veroordeeld tot vijftien jaar, waarvan u er bijna de helft hebt uitgezeten. Toch is uw verhaal allesbehalve uniek.

Abdelrahman ElGendy: ‘Volgens mensenrechtengroepen en activisten zijn er vandaag naar schatting 60.000 politieke gevangenen in Egypte. Maar er bestaan geen officiële statistieken. Duizenden en duizenden mensen zitten al meer dan een decennium vast. Sommigen alleen maar omdat ze toevallig een protestmars zijn gepasseerd, of omdat ze een post op sociale media hebben geplaatst. Er zijn honderden gevangenen gestorven als gevolg van de folteringen, of omdat ze ziek werden en geen medische verzorging kregen.’

‘Dan zijn er ook nog eens duizenden Egyptenaren die in de voorbije jaren zijn “verdwenen”. Ze zijn ontvoerd door agenten van de staat en niemand heeft nog iets over hen vernomen. Ik heb in die zin geluk gehad dat ik tenminste iets van een proces heb gekregen en dat mijn familie van mijn lot op de hoogte bleef. Er zijn zoveel gevallen waar familieleden compleet in het ongewisse blijven over wat er met hun geliefden is gebeurd.’ 

Waarom krijgt dit zo weinig internationale aandacht?

Abdelrahman ElGendy: ‘Het regime slaagt erin om die misstanden onder de radar te houden. Als je niet in Egypte leeft en dit niet dagelijks meemaakt, kom je er weinig over te weten. De staatspropaganda wist al deze zaken simpelweg uit.’

‘Het Westen houdt ondertussen heel deze situatie mee in stand. De VS, bijvoorbeeld, houden uit geopolitieke overwegingen, en met jaarlijks 1,3 miljard dollar aan militaire steun, het regime overeind. Ze kopen zo een bondgenoot voor Israël, omdat het de blokkade van Gaza mee ondersteunt.’

‘Aan een deel van dat geld zijn voorwaarden rond mensenrechten verbonden, maar er is elk jaar wel een reden om die voorwaarden te laten vallen. Deze keer omdat Egypte Amerika helpt in de oorlog tegen Iran.’

‘In onze cel zaten en sliepen we kromgebogen op de grond. Jarenlang stond mijn rug in die positie, want we mochten maar een uur per dag naar buiten om te wandelen.’

‘Om migratie in te perken sloot de Europese Unie in 2024 een akkoord met het regime ter waarde van 7,4 miljard euro. Het Westen wil gewoon een betrouwbare partner in de regio. De politieke gevangenen in Egypte beschouwt het als collateral damage.’

‘Westerse media waren tot 2011 geïnteresseerd in Egypte. Maar dat er twee jaar later een militaire coup heeft plaatsgevonden, zullen veel journalisten zelfs niet meer weten. Die desinteresse vind ik echt stuitend. Het was zelfs vrij moeilijk om mijn boek aan westerse drukkerijen verkocht te krijgen, want Egypte is gewoon geen topic. Er is geen enorme vluchtelingenstroom geweest, zoals in Syrië tijdens de burgeroorlog, en er is geen genocide aan de gang, zoals in Gaza.’ 

Ghurba

Uw vader kwam na drie jaar door presidentiële gratie vrij. Na zes jaar en drie maanden achter de tralies werd u vrijgelaten en kreeg u een beurs voor een opleiding Nonfiction Writing in de VS, maar daar bent u weer vertrokken. Waarom?

Abdelrahman ElGendy: ‘Ik werkte heel hard voor mijn master aan de Universiteit van Pittsburgh. Toen de genocide in Gaza begon, nam ik deel aan de studentenprotesten op de campus, maar schreef ik zelfs nog in het kampement dat we hadden opgezet. Dan startte ICE (Immigration and Customs Enforcement, red.) met een jacht op internationale studenten die zich inzetten voor de Palestijnse zaak.’

‘Eerst werd Mahmoud Khalill van de Columbus University opgepakt en dan de Turkse doctoraatsstudente Rümeysa Öztürk van de Tufts University, nadat ze had bijgedragen aan een kritisch opiniestuk. Bijna elke dag werd er wel iemand opgepakt of van straat geplukt. Ik wist dat als ICE me te pakken zou krijgen, ik zou teruggestuurd worden naar Egypte, waar ik de rest van mijn dagen in de gevangenis zou zitten.’

‘Ik durfde mijn appartement niet meer binnen en legde ergens anders de laatste hand aan dit boek. Noodgedwongen gebruikte ik valse e-mailadressen om eten te bestellen. Als ik boodschappen ging doen, waren er andere studenten die eerst de straat gingen bekijken om zeker te weten dat alles veilig was. Uiteindelijk verhuisde ik naar Europa. Ik vond het diep ironisch: verbannen van de plek waar ik al in ballingschap leefde. 

‘Naast het concept huna denk ik veel na over wat we in het Arabisch ghurba noemen. Het betekent zowel verbanning als simpelweg ver van je thuisland zijn, of vervreemding. Ik heb me nu ook met dat idee verzoend. Het is wat ik op zovele vlakken voel.’

‘Ik ben het niet eens met hoe deze wereld in elkaar zit, maar misschien is dat ook een goede zaak. Iedereen zou dagelijks bij zichzelf moeten checken of die wel genoeg ghurba voelt. Als je denkt dat je thuis bent in dit systeem, dan ben je er medeplichtig aan. Als je geen weerstand voelt tegen deze machine, hoe ga je dan streven naar een betere, meer rechtvaardige wereld?’

Cirkel

Op het einde van uw boek verwijst u nog naar een filmpje dat u na uw vrijlating zag op Instagram, waarin Palestijnse journalisten in Gaza tijdens een pauze in de bombardementen Huna zingen. 

Abdelrahman ElGendy: ‘Zij zongen “wij gaan hier blijven”, te midden van een genocide, een plek waar niemand wil zijn. Wat betekent dat “hier” dan, waarover zij zingen? Waar is die plek, waar we in een systeem van onderdrukking terecht kunnen om onszelf te zoeken en liefde voor elkaar te vinden?’

‘Ik heb me lang afgevraagd hoe ik mijn boek zou eindigen. Ik speelde met het idee van een verhalende cirkel, maar die paste niet in mijn ervaringen van de gevangenis. Toen zag ik dus dat filmpje en was de cirkel rond.’

Op 8 november is Abdelrahman ElGendy te gast op het literaire festival Crossing Border in Antwerpen.