‘Europa moet oppassen dat het geen langetermijnprincipes opoffert voor kortetermijngemak’

In 2021 namen de Taliban opnieuw de macht over in de Afghaanse hoofdstad Kaboel. Sindsdien was er geen officiële samenwerking tussen de Europese Unie en het nieuwe regime. Tot daar in juni verandering in kwam. Voor het eerst gingen vertegenwoordigers van de Europese Commissie rechtstreeks in gesprek met de Taliban.

In een poging om de deportatiemogelijkheden voor uitgeprocedeerde Afghanen uit te breiden, kwamen EU-functionarissen, vertegenwoordigers van de lidstaten en een delegatie van de Taliban in Brussel samen.

Manizha Bakhtari is de Afghaanse ambassadrice en permanente vertegenwoordigster in Wenen. Hoewel de Taliban haar niet erkennen, doet Oostenrijk dat wel. Zelf zegt ze ‘het Afghaanse volk en niet de Taliban’ te vertegenwoordigen.

Bakhtari heeft een democratische visie voor haar land van oorsprong en spreekt zich uit voor het maatschappelijk middenveld. Haar hele bestaan draait rond het tegenhouden van Europese erkenning van de Taliban als rechtmatige Afghaanse regering.

Geen erkenning

De Europese Commissie houdt vol dat het om een ‘technisch overleg’ gaat en dus niet om politieke erkenning van de Taliban. Gelooft u dat?

Manizha Bakhtari: ‘Overheden rechtvaardigen zulke contacten vaak als technisch of pragmatisch. Maar in de diplomatie is symboliek ook van groot belang. Wanneer vertegenwoordigers van een regime dat beschuldigd wordt van terrorisme en systematische vervolging op grond van geslacht steeds meer toegang en legitimiteit krijgen, voelen Afghaanse vrouwen zich begrijpelijkerwijs in de steek gelaten. Het gaat om de geleidelijke normalisering van een regime dat miljoenen meisjes het recht op onderwijs en deelname aan de samenleving ontzegt.’

Hoe zou u het dagelijkse leven van vrouwen onder het huidige Talibanregime omschrijven?

Manizha Bakhtari: ‘Het Afghanistan van vandaag wordt geregeerd door angst en systematische onderdrukking. Voor vrouwen en meisjes is het dagelijkse leven een strijd om te overleven en vooral niet opgemerkt te worden. Ze mogen geen middelbaar of hoger onderwijs volgen, worden uitgesloten van de meeste jobs, kunnen zich nauwelijks vrij verplaatsen en zijn vrijwel volledig uit het openbare leven verbannen. Velen kampen met zware psychische problemen, worden gedwongen uitgehuwelijkt of leven in diepe economische onzekerheid. Dit is geen gewone discriminatie, maar geïnstitutionaliseerde genderapartheid.’

‘Maar vergis je niet: ook mannen lijden onder dit regime. Journalisten, academici, kunstenaars en iedereen die zich kritisch uitlaat, leeft onder voortdurende intimidatie. Er is geen functionerende grondwet, geen onafhankelijke rechterlijke macht en geen democratisch proces. Armoede en honger zijn wijdverbreid. Afghanistan zit vast in een politieke impasse, angst heeft het bestuur vervangen.’

U voert al jaren campagne om te voorkomen dat de internationale gemeenschap het Talibanregime erkent. Hoe kijkt u vandaag naar die strijd?

Manizha Bakhtari: ‘Die strijd blijft een van de belangrijkste uitdagingen van onze tijd. Erkenning mag er nooit komen zonder verantwoording, legitimiteit en respect voor de mensenrechten.’

‘De Taliban zijn niet via een democratisch proces aan de macht gekomen. Sinds hun machtsovername hebben ze gendergerelateerde vervolging geïnstitutionaliseerd en fundamentele vrijheden systematisch afgebroken. Als de internationale gemeenschap te snel overgaat tot normalisering, dreigt ze een verwoestende boodschap uit te sturen: dat vrouwenrechten en democratische principes uiteindelijk onderhandelbaar zijn.’

Begrijpt u de druk waaronder regeringen staan als het gaat om veiligheid, migratie en humanitaire kwesties?

Manizha Bakhtari: ‘Natuurlijk begrijp ik die druk. Alleen mag betrokkenheid niet uitmonden in normalisatie. Een dialoog zonder principes kan al snel medeplichtigheid worden. Daarom heb ik me altijd verzet tegen een onvoorwaardelijke politieke normalisering van de Taliban.’

‘Humanitaire coördinatie en praktische gesprekken zijn soms onvermijdelijk, zeker wanneer het over migratie en veiligheid gaat. Het gevaar is echter dat wat begint als “technische samenwerking” geleidelijk uitgroeit tot politieke legitimiteit. Europa moet er dus goed op letten dat het geen langetermijnprincipes opoffert voor kortetermijnvoordelen. Migratiebeleid mag nooit ten koste gaan van mensenrechten en democratische verantwoordingsplicht.’

Waarom is het belangrijk dat de Europese Unie in haar Afghanistanbeleid niet alleen focust op migratie, maar ook op de mensenrechtensituatie?

Manizha Bakhtari: ‘De situatie in Afghanistan blijft uiterst gevaarlijk en onstabiel, vooral voor vrouwen en meisjes. Onder het huidige Talibanregime worden zij systematisch gediscrimineerd en vervolgd. Hun meest fundamentele rechten, zoals toegang tot onderwijs, werk en bewegingsvrijheid, worden hen ontzegd.’

‘Het gaat dus niet louter om een migratiekwestie, maar ook om een mensenrechtenkwestie. Veiligheid en waardigheid moeten centraal blijven staan in de Europese beleidsbeslissingen ten aanzien van Afghanistan.’

Bescherming in gevaar

Welke gevolgen kan de bijeenkomst in Brussel hebben voor Afghaanse vluchtelingen?

Manizha Bakhtari: ‘Onder Afghaanse vluchtelingen leeft grote bezorgdheid over deze ontwikkelingen. Velen zijn gevlucht voor vervolging, onder wie vrouwen, journalisten, mensenrechtenverdedigers en voormalige overheidsmedewerkers. Zij vrezen dat een nauwere samenwerking met de Taliban de internationale bescherming van Afghaanse asielzoekers geleidelijk zal uithollen.’

‘Die bezorgdheid hebben ze herhaaldelijk geuit in open brieven en petities die door duizenden mensen zijn ondertekend. Daarin roepen ze Europese regeringen op geen legitimiteit te verlenen aan een regime dat verantwoordelijk is voor grootschalige mensenrechtenschendingen en de systematische onderdrukking van vrouwen en meisjes.’

Wat zou u willen zeggen tegen de Europese leiders die met de Taliban willen onderhandelen?

Manizha Bakhtari: ‘Mijn boodschap is eenvoudig: verlies de menselijke tol van uw politieke keuzes niet uit het oog. De geschiedenis zal regeringen niet alleen beoordelen op de beslissingen die ze nemen, maar ook op de waarden die ze verdedigen – of juist te laten varen. Europa moet zijn steun richten op het Afghaanse volk, niet op het versterken van het regime dat het onderdrukt.’

Hoe ziet u dat concreet?

Manizha Bakhtari: ‘Door meer steun te geven aan het Afghaanse maatschappelijk middenveld en aan door vrouwen geleide organisaties, onafhankelijke onderwijsinitiatieven en humanitaire kanalen die, waar mogelijk, de controle van de Taliban omzeilen. Daarnaast moeten Afghaanse vluchtelingen op een eerlijke en consistente manier beschermd blijven.’

‘Op politiek niveau moet Europa zich blijven inzetten voor internationale verantwoordingsmechanismen. Dat betekent onder meer de erkenning van genderapartheid en steun aan initiatieven die gerechtigheid nastreven voor misdaden tegen de menselijkheid.’