‘Voor de verandering van ons voedselsysteem hoef je niet te wachten op de val van het kapitalisme’

Ons voedselsysteem bracht ongekende overvloed, maar de prijs voor klimaat en milieu, gezondheid, dieren, arbeiders en boeren, zit vaak niet begrepen in de winkelprijs. Kunnen we evolueren naar een meer gereguleerd systeem waarin overheden de regie in handen hebben en bedrijven betalen voor de kosten die ze veroorzaken?

Julian Baggini wil mensen en organisaties met verschillende belangen samenbrengen rond enkele fundamentele principes voor het voedselsysteem. Zo’n nieuwe mondiale voedselfilosofie is ambitieus. Ze raakt aan internationale handel, landbouwbeleid, dierenwelzijn, klimaat, economische ontwikkeling en de macht van grote bedrijven. Toch is ze volgens Baggini geen utopie.

‘Veel maatschappelijke veranderingen beginnen langzaam. Er ontstaat steun bij een minderheid, dan bereik je een kantelpunt en vervolgens kan verandering snel gaan. Dat zien we vandaag op verschillende terreinen. Ik ben het dan ook oneens met wie zegt dat het systeem zo gebrekkig is dat alleen de val van het kapitalisme verandering kan brengen. Dát is utopisch, misschien zelfs dystopisch.’

Hoe verandering dan wel komt? ‘Je hoeft alleen de regelgeving te wijzigen en bedrijven zullen veranderen. Dat leerde ik van Marion Nestle, de bekroonde Amerikaanse voedingsdeskundige en emeritus hoogleraar Voedingswetenschappen die ik voor mijn boek interviewde. Ze verwees bijvoorbeeld naar Finland, waar de nationale overheid niet alleen voedselbeleid opstelde, maar dat ook succesvol uitvoerde.’

‘De Scandinavische landen gelden als uitstekende landen om zaken te doen, ondanks hoge belastingen, sociale uitgaven en veel regelgeving. Die dingen kunnen samengaan. We moeten de vrije markt dus niet afschaffen, maar veranderen hoe die wordt gereguleerd en welke maatschappelijke doelen ze dient.’

Behalve Finland onderzocht Baggini ook conflicten en interessante praktijken in Tanzania, het Noordpoolgebied, Bhutan, Nederland, Zanzibar, de VS, Finland, Mexico en Myanmar. We lezen ook waar de ‘‘Belgische chocolade’’ vandaan komt, en wat de Afrikaanse cacaoboer ervoor betaald krijgt.

Minder vlees eten

Hoe gaan we om met kosten die bedrijven veroorzaken maar die niet bij de voedselprijs inbegrepen zitten?

Julian Baggini: ‘Niet elke kost kun je financieel waarderen. Op dierenleed moet je geen prijs zetten, de ergste vormen ervan moeten gewoon verboden worden. De markt zal zich dan vervolgens aanpassen. Voorstanders van de vrije markt spreken over het marktgenie. Dat bestaat. Als de prijs van vlees morgen verdubbelt, zullen voedselproducenten zich aanpassen.’

‘Dat geldt ook voor milieuschade. Ik schrijf in mijn boek over een boerderij bij de Wye Valley in Engeland en Wales, waar het schoonmaken van kippenvlees de rivier vervuilt. Kip blijft goedkoop omdat het bedrijf die vervuiling niet hoeft te voorkomen of betalen. Kan kip duurder worden als het bedrijf daarvoor zou moeten betalen? Jazeker. Maar de beste oplossing is toch dat we er minder van eten.’

We weten dat de geïndustrialiseerde wereld veel minder vlees en zuivel moet consumeren. Hoe ziet u die overgang?

Julian Baggini: ‘Het Eat-Lancet-rapport – het belangrijkste mondiale rapport over voedsel, milieu en gezondheid – pleit voor een enorme vermindering van vlees- en zuivelconsumptie. Mensen zijn eraan gewend geraakt om voortdurend deze producten te consumeren doordat intensivering ze goedkoper maakte.’

‘Een illustratie van hoe diep dat is doorgedrongen: in Groot-Brittannië bestaat “Meat Free Monday”. Slechts één vleesloze dag per week. Daarmee tonen we juist dat zeven dagen vlees eten de norm is. Dat is absurd. Voor het grootste deel van de menselijke geschiedenis konden mensen zich dat niet veroorloven.’

‘We moeten naar een wereld waarin mensen weer relatief kleine hoeveelheden vlees eten. In Groot-Brittannië spreken we over “less and better meat”: minder en beter vlees. Beter vlees is duurder, waardoor je er minder van eet maar uiteindelijk wel hetzelfde uitgeeft.’

Technologie en de voedseltransitie

Kunnen technologie en menselijke vindingrijkheid de principes uit uw boek vooruithelpen?

Julian Baggini: ‘Zeggen dat technologie alles kan oplossen zonder te bepalen welke principes ze moet bevorderen, is gevaarlijk. Ook technologie inzetten om productiviteit tegen elke prijs te verhogen, is problematisch. Maar voor de juiste doelen kan technologie een immense kracht ten goede zijn. Meer voedsel per hectare met minder input en vervuiling zou fantastisch zijn. Als technologie daarvoor kan zorgen, waarom niet? Wageningen University & Research doet belangrijk onderzoek op dat vlak.’

Technologie inzetten bij industriële landbouw is dus niet per definitie een probleem?

Julian Baggini: ‘Precies. Maar ook op biologische boerderijen kan technologie nuttig zijn. Neem nu pesticiden. Kleine, gerichte hoeveelheden pesticiden kunnen zonder gezondheidsgevaar en met vrijwel geen milieu-impact worden toegepast. In plaats van een heel veld met grote hoeveelheden te bespuiten, maakt technologie precisietoepassing mogelijk: alleen waar en wanneer nodig. Zo kunnen pesticiden, fungiciden en insecticiden sterk worden verminderd en tegelijk gewassen worden gered.’

‘Ik las over een biodynamische boerderij in Italië waar druivenoogsten in slechte jaren verloren gingen omdat men geen fungicide wilde gebruiken. Wil je werkelijk landbouwgrond gebruiken voor druiven die uiteindelijk niet worden gebruikt? Je verspilt grondstoffen alleen omdat je zelfs een kleine hoeveelheid chemische middelen weigert. Een dergelijke antitechnologische houding is absurd.’

Politiek leiderschap

Klimaat- en voedselrechtvaardigheid behoren tot onze grootste uitdagingen, maar lijken weinig prominent in het publieke debat. Waar zijn de leiders? 

Julian Baggini: ‘In Groot-Brittannië zijn sommigen enthousiast over Zach Polanski, van de Green Party. Maar gaat het alleen om inspirerende of demonische leiders of om onderliggende sociaal-economische en technologische krachten? Het is beide. De juiste persoon kan dingen de goede kant op duwen, maar heeft maatschappelijke steun nodig. Burgers moeten het onderwerp op de agenda houden. Er is tegenwoordig weinig politieke stimulans om het voedselsysteem centraal te stellen. Kiezers geven prioriteit aan economie, immigratie en misschien defensie.’

We hebben dus niet alleen meer regulering nodig, maar ook politici die mensen overtuigen en belangen verzoenen.

Julian Baggini: ‘We hebben visionaire leiders nodig die verschillende groepen inspireren en gezag hebben zonder een elitair imago. Hervormingen kunnen door betrokkenen als elitair of radicaal worden ervaren. Maar met de juiste boodschap van de juiste persoon kunnen ideeën toch ingang vinden.’

‘Nu is er veel politieke lafheid. In Groot-Brittannië leek ontslagnemend premier Keir Starmer bijvoorbeeld bang om de middenklasse te verontrusten. Hij sprak niet met de passie van activisten en de Labour-achterban, maar overtuigde ook de politieke middenmoot niet omdat die hem niet authentiek vond.’

In de zogenaamde stikstofcrisis in Nederland konden rechts-populistische leiders profiteren van de onvrede over pogingen om overproductie, de enorme veestapel en de vervuilde bodem aan te pakken. Wat ging mis?

Julian Baggini: ‘Wie een landbouwtransitie wil realiseren, moet boeren daarbij betrekken en ervoor zorgen dat die er uiteindelijk beter van worden. De populistische reactie ging niet zozeer over het principe, maar over de ervaring dat Nederlandse boeren schade werd berokkend. Terwijl zij volgens het verhaal ooit Nederland van de honger hadden gered.’

‘De meeste boeren zijn niet tegen regelingen en stimuli die hen helpen om beter voor de natuur te zorgen. De Nederlandse ervaring bewijst dus niet dat zulke veranderingen onmogelijk zijn, maar dat ze zorgvuldig, collaboratief en consultatief moeten worden aangepakt.’

‘Een doel van mijn boek was te laten zien dat dat mogelijk is. We moeten coalities kunnen vormen van burgers, bedrijfsleven, biologische en regeneratieve landbouw en overheid. Als iedereen het dan ook eens kan worden over de basisprincipes van een nieuw voedselsysteem, kunnen we beginnen.’

‘Ik probeerde die principes te formuleren in mijn boek en hoop dat mensen mijn conclusies zo weinig controversieel vinden dat ze misschien saai lijken. Maar dat vind ik juist krachtig. Als je mensen eerst moet overtuigen dat het kapitalisme vervangen moet worden, wordt het moeilijk.’