‘Wij zijn een toevluchtsoord voor de queer gemeenschap die zich elders niet vertegenwoordigd voelt’

Elk jaar worden er een paar grote prideparades gehouden in België. De Brussels Pride ging dit jaar door op 16 mei, de Antwerp Pride volgt op 8 augustus. Deze parades worden met het jaar groter en uitbundiger. In Brussel zouden er dit jaar 216.000 mensen aanwezig zijn geweest.

De prides zoals we die de dag van vandaag kennen, zijn begonnen na de Stonewall riots van 1969 in New York (zie kader hieronder). In België vond de eerste 'homodag' plaats in 1978 in Gent, met 2200 aanwezigen. Maar het zou nog tot 5 mei 1990 duren voordat er een terugkerend evenement kwam: de Roze Zaterdagen, een mars die elke twee jaar in een andere stad werd georganiseerd.

Het echte keerpunt kwam in 1996, toen Brussel gaststad was voor de Roze Zaterdag. Het evenement, toen nog Belgian Lesbian and Gay Pride gedoopt, was zo’n groot succes dat besloten werd om voortaan jaarlijks een nationale pride in Brussel te organiseren. Later, in 2007, ontstond ook de Antwerp Pride.

Maar het steeds grotere succes van deze evenementen vertaalde zich niet in een homogene beweging. Steeds meer mensen voelen zich niet meer vertegenwoordigd door de grote prideparades en daardoor ontstaan alternatieven. De Dyke* March in Brussel bijvoorbeeld, een protestmars waar lesbiennes op de voorgrond treden, dit jaar op 15 mei.

Ook Elena Kehl, een van de organisatoren, voelde zich niet langer gerepresenteerd op de grote prides. Ze was op zoek naar een plek waar zij graag pride zou doorbrengen.

‘De Dyke* March is een project dat van onderuit gegroeid is’, vertelt Kehl. ‘De bedoeling is dat het in de eerste plaats een protest is. Want patriarchale structuren en racisme bestaan ook in de queer gemeenschappen. Wij willen structurele ondervertegenwoordiging rechttrekken, zoals de representatie van vrouwen en trans-identiteiten.’

Waarom is er een een aparte protestmars nodig? Het Manifesto van de Dyke* March biedt een antwoord op die vraag: ‘Hoewel we solidair staan met de bredere Pride-beweging, focussen we ons specifiek op de rechten en vertegenwoordiging van degenen die gemarginaliseerd zijn binnen de queer gemeenschap. We gebruiken de asterisk om de diversiteit aan identiteiten te benadrukken en ons engagement voor alle dyke*-identiteiten te tonen.’

Kehl legt uit hoe er na de eerste editie van de Dyke* March, vorig jaar, veel mensen naar de organisatoren toe kwamen met de boodschap dat ze zich op een pride-evenement nog nooit zo gehoord voelden als bij hen.

Tegenbeweging

Reclaim Our Pride, op 27 juni in Antwerpen, is ontstaan uit een tegenbeweging op de Antwerp Pride. ‘Twee jaar geleden werden er mensen met Palestijnse vlaggen gearresteerd tijdens de mars. Daar was toen zodanig veel verontwaardiging rond ontstaan binnen onze gemeenschap dat we voelden dat het tijd werd om zelf iets te organiseren’, vertellen Vief en Ali, twee van de organisatoren.

Ze voelden zich op de klassieke Pride vertegenwoordigd noch veilig. ‘Dat moment is een katalysator geweest. Pride ging altijd al over mensenrechten. Het zijn dezelfde systemen die ons onderdrukken die een genocide faciliteren, dat mogen we niet uit het oog verliezen’, vertelt Vief.

‘Hoe meer pride, hoe beter’, zegt Wilfried Eetezonne, woordvoerder van de Antwerp Pride. ‘Wij zijn een kleine vrijwilligersorganisatie en kunnen niet iedereen tevredenstellen. Als twintig verschillende mensen een Pride organiseren, wordt die altijd anders.’

Sponsors en pinkwashing

De Dyke* March is expliciet solidair met de brede pridebeweging en de grote evenementen. De impact daarvan kan niet worden ontkend, vindt ze. In Boedapest kwamen vorig jaar nog 200.000 mensen samen op de prideparade die toenmalig Hongaars president Viktor Orbán verboden had. Dit jaar, onder opvolger Péter Magyar, wordt de parade weer toegelaten.

Maar er klinkt ook kritiek op de grote evenementen: ‘De Brussels Pride wordt georganiseerd door Visit.Brussels, een toerismeagentschap, en het wordt gesponsord door Amazon.’ Dat vindt Vief kwalijk, want volgens haar moeten de strijd en identiteit van de queer-gemeenschap niet gebruikt worden voor campagnes van bedrijven.

‘Alle bedrijven die een charter ondertekenen zijn welkom op de Antwerp Pride’, vertelt Vief. ‘Dat is voor hen een erg makkelijke manier om reclame te maken, zonder dat ze effectief iets moeten doen voor de gemeenschap. Ze bieden geen concrete steun, ze doen niets reëel.’

Zeker door bedrijven als Amazon voelt Kehl geen affiniteit meer met een stoet als de Brussels Pride. ‘Dit soort bedrijven zijn actief onze wereld en leefomgeving aan het vernietigen, en hun verdienmodel is gebaseerd op uitbuiting. Dat strookt niet met waar Pride voor zou moeten staan.’

De geldschieters van de Antwerp Pride zijn even controversieel. De Amerikaanse multinationals Coca-Cola en Cargill behoren tot de huidige sponsors. Dit is tegenstrijdig, vindt Reclaim Our Pride-organisator Ali: ‘Wanneer je zo’n groot platform hebt, en zo veel mensen zou moeten laten voelen dat ze gehoord worden, moet je die verantwoordelijkheid ook nemen. Op deze schaal een boycot negeren, dat strookt daar niet mee.’

‘Om een groot pride-evenement te organiseren, heb je sponsormiddelen nodig’, stelt Antwerp Pride-woordvoerder Eetezonne. ‘We onderzoeken bedrijven die deelnemen en laten ze alleen meedoen als zij aansluiten bij onze lgbtq+-waarden.’

Daarnaast vindt Kehl de aanwezigheid van politieke partijen ook een stoorzender. ‘Partijen zoals de N-VA gebruiken de strijd voor de rechten van queers enkel in een antimigratiecontext. Ik vind niet dat zij die ruimte zouden moeten innemen op Pride.’

Vief vindt dat geen enkele politieke partij aanwezig zou moeten zijn op Pride: ‘Ze doen een heel jaar niets voor onze gemeenschap en komen dan in de zomer even met hun vlag wapperen.’ Vooruit-voorzitter Connor Rousseau mag zelf naar de Pride komen, vindt ze, maar een praalwagen van de partij is voor Vief overbodig.

Zij stelt dat deze partijen en aanwezige bedrijven zich schuldig maken aan pinkwashing, een marketingstrategie waarbij bedrijven of partijen een façade van progressiviteit en empathie jegens de queergemeenschap opwerpen, maar in werkelijkheid weinig doen om ondersteuning te bieden.

Eetezonne ziet dat anders: ‘We willen geen pinkwashing. We hebben de politiek nodig. In de jaren tachtig waren we blij toen de PVV (voormalige Open VLD/ Anders, red.) aanwezig was op de Roze Zaterdag. We voelden ons eindelijk gehoord. Hetzelfde geldt voor de politie. Ik verkies dat ze aan onze kant staan in plaats van tegenover ons.’

‘Niemand is echt vrij totdat iedereen vrij is. De strijd van onze gemeenschap voor vrijheid moet intersectioneel zijn, en we moeten solidair zijn met andere bevrijdingsstrijden,’ zegt Kehl. ‘Als je vecht voor mensenrechten, moet je dat voor iedereen toepassen, ook voor degenen die lijden onder oorlog, imperialisme of genocide.’

Pride is protest

In veel westerse landen is pride volgens Kehl gecommercialiseerd. ‘De focus ligt op het feesten, op glitter en muziek. In een internationale context waar onze rechten weer ingeperkt worden, voelt het niet meer als genoeg om naar een groot straatfestival te gaan.’

Volgens Vief komt dit fenomeen voort uit een privilege. ‘Wanneer je zelf niet meer zo vaak geconfronteerd wordt met homo- of transfobie, voel je misschien minder urgentie. Maar het is belangrijk dat we met z’n allen blijven opkomen om de al verworven vrijheden te behouden en nieuwe te bekomen.’

Antwerp Pride werd niet aangevraagd als een demonstratie, maar als een festival. Het is daardoor dat vorig jaar een delegatie van de extreemrechtse organisatie Voorpost aanwezig kon zijn langs de zijlijn van de parade, met een banner met opschrift: ‘Er zijn maar twee geslachten’. Was de Antwerp Pride officieel een demonstratie geweest, dan zou de Voorpost-actie een tegendemonstratie geweest zijn en had ze nooit zo dicht bij de parade mogen plaatsvinden.

Volgens Ali hebben zowel stad Antwerpen als Antwerp Pride hier steken laten vallen. ‘Dit was een duidelijk signaal dat protest wel degelijk nodig is.’

De organisatoren van Reclaim Our Pride haalden die nood aan protest en belangenbehartiging aan bij Antwerp Pride op een overlegmoment. Toen kregen ze een weinig strijdlustige reactie, zeggen de organisatoren. ‘We willen geen Stonewall-praktijken, er mag geen confrontatie zijn’, was Eetezonne zijn reactie op dat moment.

Volgens Ali waren het uiteindelijk vooral queer- en transactivisten die protesteerden tegen de aanwezigheid van Voorpost. Er werden toen 17 mensen bestuurlijk aangehouden en steun van Antwerp Pride bleef uit.

‘Wij krijgen wel eens het verwijt naar ons hoofd gesmeten dat we te ‘‘anti’’ zijn, maar ik vind het idee van assimilatie niet realistisch', zegt Vief. ‘Wanneer het puntje bij paaltje komt, zullen we nooit goed genoeg zijn binnen het huidige klimaat. Daarom moeten we onze eigen plekken creëren binnen dit systeem. Ook dat is een vorm van protest. Gemeenschapsvorming is erg belangrijk. Stonewall is ook daarin echt het begin van een beweging geweest.’

‘Sommige activisten voelen nostalgie naar 1969, maar ik wil niet terug naar gewelddadige confrontaties’, zegt Eetezonne. ‘We zijn geëvolueerd. Met de huidige tendensen moeten we feller optreden, maar niet door terug te gaan naar 1969. Pride en protest zijn altijd samengegaan. Feest was een vorm van verzet. Juist nu, in scherpe tijden, moeten we ons in volle pracht en praal laten zien.’

Radicaal inclusief

Wat nog opvalt, is hoe inclusief de twee alternatieven zijn. Zo zijn beide marsen aangepast voor rolstoelgebruikers. Reclaim Our Pride heeft zelfs een aangepaste route voor mensen die een langere wandeling niet uit kunnen stappen. Er is ook een stil blok in de mars, waar niet geroepen wordt, en er worden kleedruimtes voorzien. ‘We zijn volop de denkoefening aan het maken, maar er is zeker nog ruimte voor verbetering’, legt Vief uit.

De Dyke* March gebruikt een solidariteitssysteem om treintickets terug te betalen en voorziet gebarentaal en kinderopvang voor tijdens het protest. ‘Wij zijn nog aan het leren, maar we proberen zo inclusief en toegankelijk mogelijk te zijn. We willen dat alle dykes aanwezig kunnen zijn, ook mensen met een beperking of mensen met kinderen’, legt Kehl uit.