Yves Leterme: ‘Wij hebben niet echt een evenwichtige kijk op de wereld’

Yves Leterme zag de voorbije kwarteeuw de relatie van België en Europa met China sterk veranderen. Vanaf 2006 brak een gouden tijd van samenwerking aan, de periode waarin Leterme Vlaams minister-president was. China wou zich toen heel uitdrukkelijke tonen aan de wereld met de Olympische Spelen van 2008 en de Wereldexpo in Shanghai in 2010.

‘De Chinese dynamiek maakte diepe indruk. China gold commercieel als het land van belofte. China werd binnen de bedrijfswereld niet als bedreigend ervaren, maar als een commerciële kans om beter te worden van zijn fenomenale groei.’

Als adjunct-secretaris-generaal van de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling), zag hij de betrokkenheid van China bij de totstandkoming van internationale verdragsteksten en de OESO apprecieerde de Chinese inbreng.

Dergelijke contacten betekenen heel veel voor de internationale samenwerking. ‘Er wordt nu gesproken over de crisis van het multilateralisme, maar onder de waterlijn werkt er nog veel.’ Tot Rusland de Krim binnenviel in 2014, verliepen de contacten heel vlot. ‘Maar toen brak er een periode aan waarin China zich afvroeg hoe het zich moest opstellen.’

De Zuid-West-Vlaamse spirit in China

Yves Leterme bleef na zijn politieke loopbaan in contact met China: als financieel hoofdcontroleur bij de UEFA, omdat veel clubs door Chinese bedrijvenzijn overgenomen; in de duurzaamheidsraad van Volkswagen, omdat het bedrijf veel wagens verkoopt in China; ‘maar mijn meest intense contact groeide bij TOJOY Shared Holding.’ Dit business accelerator platform brengt startende bedrijven in contact met investeerders, groot en klein. Leterme heeft er een betaald bestuursmandaat.

‘TOJOY had mensen nodig die Europa konden uitleggen. Je kan bij TOJOY vrij kleine bedragen investeren. Dat vind ik er interessant aan. Het is een mix tussen een beleggingsclub en Unizo (Unie van Zelfstandige Ondernemers, red.), waarbij hun leden ook toegang tot dienstverlening wordt aangeboden.’

‘De meerwaarde die ik en andere niet-Chinese bestuurders bieden, is dat we met een kritisch oog kijken naar hoe starters zich organiseren, zeker als ze een product of dienst in de EU willen lanceren. We probeerden Europese kmo’s ook toegang te geven tot de Chinese markt, maar dat is niet vanzelfsprekend.’

TOJOY is een zuiver privaat bedrijf waar ook partijleden in zetelen die soms toelichting geven bij het vijfjarenplan. ‘Maar ik kom er vooral in contact met de echte privésector. We kijken naar China alsof het een heel ander land is, maar we hebben veel gemeenschappelijk. De bedrijven lijken zelfs hard op de typische Zuid-West-Vlaamse kmo’s.’

‘In veel Chinese blikken zie ik de ogen van mijn vader, een schilder-behanger, en van mijn moeder die een winkel had. Ze werkten hard, kenden het belang van bestellingen en zorgden ervoor dat alles correct werd afgeleverd. Net als mijn ouders vroeger, zitten veel Chinese bedrijven in een fase waarbij ze enorm gemotiveerd zijn om hard te werken, omdat het hun levensstandaard merkbaar verbetert. In grote steden is het al wat minder, maar elders in China kan je op één generatie echt de sprong van armoede naar welvaart maken.’

Yves Leterme zag hoe onroerend goed een enorme rol speelde bij het financieren van de economische groei en hoe de overheid maar één keer langetermijngebruiksrechten van gronden kon verkopen. Hij merkte dat de nog niet sterk uitgebouwde sociale zekerheid het belang van sparen en intergenerationele solidariteit vergroot. En dat de overheid en de partij in China samen verantwoordelijk zijn voor de economie, bij ons zijn staat en economie meer gescheiden.

Ons kent ons

Hoe beïnvloeden de vijfjarenplannen van de staat de bedrijven?

Yves Leterme: ‘Ik maak een onderscheid tussen wat ik vijfjarenbedrijven noem, die echt inspelen op het vijfjarenplan, en de massa kleine bedrijven die maar zijdelings met dat plan te maken hebben, zoals veel kmo’s. De eigenaar heeft misschien wel een broer of medewerker die lid is van de lokale partij-afdeling, maar het businessplan verwijst niet naar staat of partij. Guanxi – ons kent ons – speelt sterk in China. Staatsbedrijven krijgen zo makkelijker krediet omdat ze gekend zijn bij de banken, die op hun beurt nog vaak bij de staat horen. Daarom is een platform als  TOJOY erg aantrekkelijk voor kmo’s die niet altijd aan krediet raken.’

Er verandert veel in China.

Yves Leterme: ‘Onder Xi denkt men anders over de vrije markt: ze willen wel open blijven maar de staatsbedrijven spelen een grotere rol. Ze willen niet alles kopiëren, er is een groeiend zelfbewustzijn. De groei is minder dan voorheen. Maar de sectoren die ze willen ontwikkelen, zijn veel meer plangeleid dan wij denken. Ook de strijd tegen ongelijkheid komt vaak terug in de officiële taal.’

Xi kan soms met een paar opmerkingen een hele sector in diskrediet brengen.

Yves Leterme: ‘Die overheidsinvloed heeft soms vreemde gevolgen. Een steenkoolmijn in Shanxi bijvoorbeeld moest waterstof produceren en even later zie je de parking volstaan met vrachtwagens die draaien op waterstof. Ze zijn daar heel fier op en tonen de assemblagelijn maar als je dan vraagt wie ze afneemt, zegt men: “Een stad in Binnen-Mongolië heeft er vijftien besteld maar we werken eraan, we gaan de doelen halen.” In China zijn er nogal wat plaatsen waar men eerst produceert en dan een markt zoekt. Dat soort producten wordt dan massaal goedkoop geproduceerd en wordt uiteindelijkook bij ons gedumpt (verkocht onder de echt kostprijs, red.).’

Dat is het gevolg van beleid?

Yves Leterme: ’Ja, maar dat geldt even goed voor sectoren van het klimaatbeleid. Ze zagen de winwin ervan: minder CO₂-uitstoot en minder afhankelijk van energie-invoer. Ik zie dan bedrijven die niet aan een economische logica beantwoorden maar wel perfect uitvoeren wat het vijfjarenplan voorhoudt. Soms is dat ook een commercieel succes zoals met de zonnepanelen of batterijen, omdat er een enorme mondiale vraag is. Inzake decarbonisering gaan ze nu echt razendsnel.’

‘Met de waterstofvrachtwagens is dat commercieel succes veel minder duidelijk. Dat zijn vijfjarenplanbedrijven die nog veel te leren hebben qua openheid naar de wereld. Men vraagt mij dan: “Zou daar in Europa vraag naar zijn?” Dat zijn grote bedrijven die duizenden mensen tewerkstellen, ten dele beursgenoteerd maar ook afhankelijk van subsidies. Die spelen niet altijd met eerlijke kaarten: ze worden zo gesubsidieerd dat je er niet mee kan concurreren.’

Kruisbestuiving

Kan China erkennen dat een deel van hun bedrijven niet eerlijk concurreert?

Yves Leterme: ‘Ik vind het nuttiger nu heel snel de dialoog aan te gaan. Waar we structureel tekorten hebben op de handelsbalans, de automobielsector in de eerste plaats, moeten we tot afspraken komen. De EU kan markten opnieuw wat meer openen maar alleen op voorwaarde dat er hier wordt geproduceerd en dat er technologie wordt overgedragen. Het spiegelbeeld van wat zij jarenlang gedaan hebben met ons. Net zoals de Japanners en Koreanen nu bij ons wagens produceren, wordt BYD een grote werkgever in Europa.’

Is de weerstand tegen Chinese investeringen niet groter omdat het land een ander bestuurssysteem heeft?

Yves Leterme: ‘China treedt nu opnieuw in de geopolitiek nadat het een paar eeuwen is weggeweest. We moeten openheid betonen omdat het in ons belang is. Wij zijn een schiereiland op het Euraziatische continent terwijl we dramatisch vergrijzen. We kunnen onze toekomst, ons inkomen en onze sociale bescherming enkel behouden als we hier economische activiteiten aantrekken en competitief blijven.in de wereldhandel. Vandaag gebeurt dat niet in je eentje maar met kruisbestuiving, openheid, export en invoer.’

Vindt u dan dat alle investeringen hier welkom zijn?

Yves Leterme: ‘Ik ben 200 procent akkoord dat je meester wil blijven over vitale belangen zoals veiligheid of basisinfrastructuur. Maar de wijze waarop men nu investeringen screent en uitsluit, gaat mij te ver. We missen veel kansen daardoor. Een voorbeeld. Airbus ligt bij Toulouse en heel die regio wordt afgesloten voor gelijk welke Chinese investering. Dat gaat te ver en gebeurt onder druk van de VS.’

(Het interview gaat verder onder onze leestips)

Bestuur

Hoe plaatst u China op de wereldkaart van de toekomst?

Yves Leterme: ‘Je ziet in China steeds meer wereldkaarten met China in het midden. In termen van koopkrachtpariteit heeft China nu al de grootste economie. Het is ook een technologische grootmacht. Hun humanoïde robots en elektrische wagens zijn ook zeer kwaliteitsvol. Inzake klimaatverandering kunnen ze een goede bondgenoot van Europa zijn, veel meer dan wij soms denken. Bij hen is dat echt een topprioriteit. Qua sociale zekerheid hebben ze nog enorm veel werk te doen. En tot slot: het aantal Chinezen dat gelukkig is en vertrouwen heeft in de overheid, is veel groter dan wij denken.’

Ligt dat aan de kwaliteit van dat bestuur?

Yves Leterme: ‘De betrokkenheid bij de politieke besluitvorming door bedrijven, verenigingen en gewone mensen vind ik vergelijkbaar met hier. Bij ons ontbreekt de democratische legitimatie ook dikwijls. De beslissing om 5 procent van ons inkomen te besteden aan militaire uitgaven, is daar ooit een verkiezingsprogramma of een tv-debat over geweest? Is Ursula Von der Leyen verkozen? We mogen niet blind zijn voor onze eigen tekortkomingen. Ik sta achter ons systeem maar de waarheid heeft haar rechten.’ 

Is de betrokkenheid van de mensen niet veel sterker bij ons? Of komt er via de 100 miljoen partijleden ook veel naar boven?

Yves Leterme: ‘Ik geef toe dat er in China veel topdown is. Vanuit Beijing dwarrelt veel naar beneden en dat moet gevolgd worden maar er is wel eigenaarschap en legitimiteit door resultaat. De mensen die ik bij ToJoy spreek, of elders, vertellen dat ze een vergadering hebben gehad over het vijfjarenplan, dat iemand dat hen is komen uitleggen. Wie kent bij ons documenten of plannen van de Europese Commissie? Het is hier niet evidenter dan ginder.’

‘Nog iets. Als we hoog opgeven over mensenrechten en democratie, vragen jonge Chinezen me meer dan vroeger waarom Tahiti Frans is, of een ander eiland Brits, of waarom er zoveel Amerikaanse militaire basissen zijn? Dat verbinden ze met onze eis dat China de Zuid-Chinese zee niet mag domineren. Of ook: waarom spreken jullie je medeleven niet uit over de slachtpartij van Nanjing? Wij hebben daar te weinig oog voor.’

Bij hun herdenking van de 80ste verjaardag van het einde van de Tweede Wereldoorlog was u een van de weinige Europeanen op de poort van de Hemelse Vrede. Waarom liep Xi daar zo prominent met Poetin en Kim rond?

Yves Leterme: ‘Dat stootte me ook tegen de borst. Die twee vielen op maar er waren veel meer staatshoofden. Europeanen waren ook uitgenodigd maar de meeste EU-lidstaten beslisten collectief om niet te gaan omdat Poetin er was. Alle begrip daarvoor maar geen erkenning geven voor hoe zij de tweede wereldoorlog herinneren, vind ik niet verstandig.’

China zou meer kunnen doen om de oorlog in Oekraïne te stoppen.

Yves Leterme: ‘Dat is juist. Ik breng dat ook telkens ter sprake als ik iemand spreek die iets te zeggen heeft. Maar we moeten ook een open houding hebben als ze een initiatief nemen. Zowel Lula als Xi deden vredesvoorstellen in het begin van de oorlog, heel vaag weliswaar, maar we hebben dat weggeduwd.’

Kan een meer positieve rol van China in het beëindigen van de oorlog in Oekraïne een element zijn van een positieve agenda?

Yves Leterme: ‘Iemand zei: kunnen we niet overeenkomen dat jullie meer afstand nemen van Rusland inzake Oekraïne en dat wij het investeringsakkoord heractiveren? Zij zeggen me vaak dat wij onderschatten hoeveel druk de militaire omcirkeling door de VS zet. Ze storen zich eraan dat ze bekritiseerd worden voor de uitbouw van hun leger. Zij vinden het normaal dat een land met 1,4 miljard inwoners zich kan verdedigen.’

Professor internationale politiek Jonathan Holslag plaatste vraagtekens bij uw positie ten aanzien van China.

Yves Leterme: ‘Hij verweet me, geloof ik, op een bepaald moment dat ik voor China supporter. Ik verdien inderdaad geld bij ToJoy en geef dat aan. Ik verkoop dus diensten aan dat land en help zo onze handelsbalans. Wat is daar verkeerd aan? Ik ben niet overtuigd dat hij China heel goed kent. Zijn taal is vaak zeer militaristisch: je mag met China niet praten; we moeten de handel afbouwen. Ik vind dat niet. Europa heeft openheid nodig om een toekomst te hebben. Soms speelt er ook een zeker racisme ten aanzien van China.’