Werk en financiële druk – niet enkel migratie – stuwden populistische golf in Europa

Tussen 2015 en 2018 raasde de “populistische golf” door Europa: van de Brexit in het Verenigd Koninkrijk tot de machtsovername door de PiS-partij in Polen en de opkomst van de AfD in Duitsland. Vaak wordt vooral naar het thema migratie gekeken om die opmars te verklaren.

Maar er speelden nog twee belangrijke factoren mee, argumenteert Lorenza Antonucci, hoogleraar Sociologie aan de Universiteit van Cambridge in een nieuw boek Insecurity Politics. Met haar team onderzocht ze het stemgedrag van ruim 75.000 kiezers in tien Europese landen.

Voor mensen in heel Europa bleken gevoelens van financiële onzekerheid – van angst voor rekeningen tot het niet kunnen betalen van onverwachte kosten – verreweg de sterkste voorspeller van een anti-elitaire houding en voorkeur voor populistische partijen, zowel rechts als links.

Duitsers, Fransen of Zweden die zich meer financiële zorgen maakten in 2018 hadden 17 tot 20 procentpunt meer kans om populistisch te stemmen. In Italië, Spanje en Nederland was dat 4 tot 10 procentpunt.

Werkdruk

Frustraties over de arbeidsmarkt, werkdruk en lage lonen blijken een tweede belangrijke factor in de meeste grote Europese landen, goed voor een verschil van tot 12 procentpunten.

‘Zelfs mensen met een stabiele baan hebben vaak het gevoel dat ze een verloren strijd voeren tegen de toenemende werkdruk, de dalende lonen en het verlies van controle over hun werk’, zegt Antonucci.

Dat is significant want in veel van de landen liggen de grootste partijen maar zo’n 10 procent uit elkaar in de stembusslag.

‘Het politieke partijsysteem is extreem gefragmenteerd’, zegt ze. ‘De meeste nationale verkiezingen worden gewonnen met veel kleinere verschuivingen dan sommige effecten die financiële zorgen hadden op het stemgedrag voor radicale partijen tijdens de hoogtijdagen van de populistische golf in Europa.’

Mannen

Vooral bij mannen bleek werk vaak doorslaggevend. Een baan met hoge werkdruk en strakke deadlines verhoogde de kans op een radicaal-rechtse stem van 14 % naar 18 %.

Mannen die zich onderbetaald voelden, geen carrièreperspectieven hadden en weinig erkenning kregen, hadden echter een nog grotere kans om op radicaal-rechtse partijen te stemmen. Bij die groep steeg de kans van 12% naar bijna 20%.

‘Werkzekerheid gaat niet alleen over je baan verliezen, maar ook over de kwaliteit van het werk’, aldus Antonucci. ‘Mensen ervaren toenemende druk en een gebrek aan autonomie, samen met beperkte vooruitzichten en een slechte balans tussen werk en privéleven. Voor veel mannen gaat dit ook over statusverlies in de samenleving, gerelateerd aan hoe ze op hun werk worden behandeld.’

Voor vrouwen waren het eerder gevoelens van economische druk dan arbeidsomstandigheden die hen naar het populisme lokten. De kans om op populistische partijen te stemmen, zowel links als rechts, steeg van 18 % naar 25 % bij vrouwen die aangaven moeite te hebben om rond te komen van hun inkomen.