Xenofoob geweld in Zuid-Afrika: burgerwachten nemen heft in eigen handen

In april en mei 2026 organiseerde het burgerinitiatief March and March  demonstraties tegen migranten zonder papieren in grote steden zoals Pretoria, Johannesburg en Durban. De protesten gingen er soms gewelddadig aan toe en er vielen ook minstens twee doden, migranten afkomstig uit Nigeria en Ethiopië.

‘Volgens de Zuid-Afrikaanse grondwet en het internationaal recht is protest een mensenrecht, maar dat houdt geen toestemming in om geweld te plegen’, zegt Nomathamsanqa Masiko-Mpaka, Zuid-Afrika-onderzoeker bij Human Rights Watch (HRW). ‘De overheid mag niet toestaan dat burgerwachten zich met geweld tegen buitenlanders richten, maar moeten hen juist beschermen en wie hen kwaad doet voor de rechter brengen.’

Xenofobie

Sinds 2008 – toen 62 mensen, onder wie 21 Zuid-Afrikanen, 11 Mozambikanen, 5 Zimbabwanen en 3 Somaliërs, om het leven kwamen – kampt Zuid-Afrika met periodieke maar wijdverbreide xenofobe intimidatie en geweld tegen Afrikaanse en Aziatische buitenlanders die in het land wonen. Het gaat soms om vluchtelingen of asielzoekers, maar evengoed om migranten met geldige verblijfspapieren.

Tussen 2015 en 2022 waren er regelmatige uitbraken van geweld tegen buitenlanders met onder meer Nigerianen als doelwit. In die periode was er ook de opkomst van burgerwachten, zoals bijvoorbeeld Operation Dudula (‘Verdrijf hen’ in het Zoeloe). 

Burgerwachten

Sinds 2024 en de bijkomende sociaaleconomische problemen in het land, met onder meer een werkloosheidspercentage van meer dan 43 procent, is het anti-migrantenactivisme nog meer aanwezig binnen de bevolking. Dat uit zich onder meer met de vorming van nieuwere burgerwachten zoals March and March.

De groepen stellen buitenlanders voor als zondebok voor de economische ellende, slechte dienstverlening en hoge criminaliteitscijfers in Zuid-Afrika, ondanks studies die deze beweringen weerleggen.

‘Burgerwachten spelen in op de frustraties in het land en de achteruitgang op het gebied van sociaaleconomische rechten, werkloosheid en het gebrek aan inspanningen om de ongelijkheid in ons land aan te pakken’, zegt Mpho Makhubela, mensenrechtenactivist en lid van het Consortium for Refugees and Migrants in South Africa (CoRMSA). ‘De realiteit is dat het land voor de enorme taak staat om de erfenis van de apartheid aan te pakken.’

Mishandeling

De burgerwachten treden soms hard op. Zo getuigde een 43-jarige Kameroense winkeleigenaar in Durban bij HRW dat hij al twintig jaar in Zuid-Afrika woont, getrouwd is met een Zuid-Afrikaanse vrouw en legaal in het land verblijft. Tijdens de laatste optocht van March and March, afgelopen maand in Durban, werd hij aangevallen door mensen die hij verdenkt van banden met March and March. Tijdens die protesten viseerden ze winkels van buitenlandse eigenaars.

De man en drie van zijn buitenlandse collega’s werden geslagen met golfclubs en bespoten met pepperspray. ‘Ze gebruikten ook stroomstootwapens op ons’, vertelt hij. ‘We renden de winkel uit, terwijl we niets meer konden zien. Ze volgden ons naar buiten en sloegen ons verder. Niemand kwam ons helpen.’

Hij zegt er nog bij dat hij geen aangifte heeft gedaan van mishandeling, omdat hij geen vertrouwen heeft in het strafrechtelijk systeem van het land.

Op 27 april jl. heeft VN-secretaris-generaal António Guterres al zijn bezorgdheid geuit over de xenofobe intimidatie, discriminatie en aanvallen in Zuid-Afrika. Ook de Afrikaanse Commissie voor Mensenrechten heeft dat gedaan en de regering opgeroepen om het geweld tegen buitenlandse staatsburgers te onderzoeken en ervoor te zorgen dat de daders ter verantwoording worden geroepen.

De Zuid-Afrikaanse grondwet garandeert mensenrechten, waardigheid en gelijkheid aan iedereen binnen de landsgrenzen. 

‘De Zuid-Afrikaanse overheid moet de inspanningen opvoeren om anti-migrantengevoelens en geweld aan te pakken en zo de veiligheid en bescherming van kwetsbare buitenlanders in het land te waarborgen’, aldus Masiko-Mpaka van HRW. ‘Burgerwachten moeten volledig ter verantwoording worden geroepen, onder meer door middel van effectieve strafrechtelijke vervolging.’