“‘‘Inwonende zorg lost niets op, ze verschuift het probleem’’

Op een dinsdagavond, net na het eten, belt de thuisverpleegkundige aan bij Marie en André. Het bezoek duurt nauwelijks twintig minuten. Tijd om echt stil te staan bij hoe het met André gaat, is er niet. Tegen dat de verpleegkundige weer vertrekt, zit Marie alweer met haar agenda in de hand: morgenochtend komt de poetshulp, ergens tussendoor de kinesist, en haar dochter probeert nog een paar uur vrij te nemen om langs te komen. Maar André, die sinds zijn val niet meer alleen kan stappen en ’s nachts vaak onrustig is, heeft eigenlijk de hele dag door hulp nodig.

Na maanden zoeken en puzzelen besluit de familie het anders aan te pakken. Via kennissen horen ze over een inwonende zorgverlener. Enkele weken later staat Lidia in de woonkamer. Ze is eind veertig, komt uit Roemenië, en zal de komende weken bij hen intrekken. Ze helpt André opstaan, kookt, maakt een wandeling met hem, blijft ’s nachts in de buurt. Voor het eerst in lange tijd kan Marie weer eens een paar uur ononderbroken rusten en tijd nemen voor zichzelf.

Sinds Lidia er is, is de zorg rustiger geworden, minder gefragmenteerd. André hoeft zich niet meer telkens aan te passen aan wisselende gezichten en strakke schema’s. En toch schuurt er iets. Lidia is er altijd. Ook als ze officieel “vrij” is, merkt Marie dat ze haar moeilijk echt los kan laten. En soms vraagt ze zich af wat Lidia achterlaat in haar eigen land, waar haar dochter en moeder zonder haar moeten verdergaan.

Wat zich in deze woonkamer afspeelt, lijkt een goede oplossing voor een gezin dat vastloopt in de zorg. In beleid en praktijk wordt deze zorgvorm vaak gepresenteerd als een antwoord op de groeiende druk op publieke voorzieningen en gezinnen. Tegelijk leeft een ander hardnekkig beeld: dat van kwetsbare, vaak vrouwelijke zorgverleners die risico lopen op uitbuiting.

Beide perspectieven blijven echter te beperkt. Ze tonen slechts een deel van het verhaal. Want wie inwonende zorg van dichterbij bekijkt, ziet hoe deze zorgvorm tegelijk een oplossing én een verschuiving van problemen is.

Zorg die niet meer past binnen vaste kaders

Steeds meer families botsen op de grenzen van het bestaande zorgaanbod. De vraag naar langdurige zorg neemt toe, terwijl het aanbod onder druk staat. Thuiszorgdiensten zijn bovendien niet altijd beschikbaar op de momenten en in de mate die mensen met intensieve ondersteuningsnoden nodig hebben. Residentiële zorg is voor velen geen wenselijke optie en gaat gepaard met hoge kosten. En dus blijft het aan familieleden om te proberen de gaten op te vullen, vaak naast werk en andere verantwoordelijkheden.

In die context zoeken families naar alternatieven. Inwonende zorg kan dan een aantrekkelijk oplossing lijken: een inwonende zorgverlener die langere tijd aanwezig is in het huishouden van een persoon met een zorgnood en daar intensieve ondersteuning biedt in het dagelijkse leven. De aantrekkingskracht is begrijpelijk: continuïteit van zorg, thuis blijven wonen en verlichting van familiale druk. Tegelijk onderschatten families vaak de uitdagingen die gepaard gaan met inwonende zorg. Het brengt heel wat verantwoordelijkheid met zich mee, soms zelfs vanuit de rol van werkgever.

Wonen en werken vallen samen

Wat inwonende zorg fundamenteel anders maakt dan andere zorgvormen, is dat het op het kruispunt staat van professionele, betaalde en private zorg. Ook al wordt inwonende zorg betaald, ze vindt plaats in de private sfeer van het gezin. Wonen en werken vallen samen. Dit gaat gepaard met heel wat uitdagingen voor beide kanten: grenzen tussen arbeidstijd en vrije tijd vervagen en de wederzijdse persoonlijke betrokkenheid neemt toe.

De vaak gebruikte term ‘24-uurszorg’ om naar deze vorm van zorg te verwijzen suggereert al dat permanente beschikbaarheid vaak verwacht wordt. In de praktijk kan dit betekenen dat dat zorgverleners ook tijdens rustmomenten stand-by blijven. Dit zou je zelfs als onschuldig kunnen zien, omdat het leven van de zorgverlener zich toch al in het huishouden afspeelt. Maar het betekent wel dat ze moeilijk afstand kunnen nemen van het werk, omdat ze zich fysiek in dezelfde ruimte bevinden.

Daarbij komt dat de arbeidspositie van inwonende zorgverleners vaak onduidelijk en versnipperd is. Ze werken via bemiddelingsbureaus, zijn rechtstreeks in dienst bij een gezin, of werken zelfs zonder formeel statuut. Ook al bestaan er wel regelingen die een bepaalde veiligheid geven aan de zorgverlener (en de werkgever), vaak maakt die regeling het toch moeilijk om rechten af te dwingen of sociale bescherming op te bouwen. Dit kan een situatie creëren waarin zorgverleners sterk afhankelijk zijn van het gezin waar ze verblijven, niet alleen voor hun werk, maar ook voor hun woon- en leefsituatie.

Zorg over grenzen heen

Inwonende zorg is zelden een lokaal verhaal. Vaak wordt deze zorg opgenomen door vrouwen, die tijdelijk of circulair migreren naar economisch sterkere landen. Terwijl zij hier ondersteuning bieden, kunnen zij elders andere zorgnoden achterlaten.

Dat maakt zichtbaar wat wel eens een “zorgketen” wordt genoemd: zorg wordt niet opgelost, maar verschoven. Waar een zorgprobleem op de ene plaats wordt opgevangen, ontstaan elders nieuwe tekorten binnen gezinnen en lokale zorgsystemen.

Die verschuiving heeft bredere maatschappelijke gevolgen. Voor landen van herkomst kan zorgmigratie inkomsten opleveren via geldtransfers, maar tegelijk betekent ze ook verlies aan zorgcapaciteit. In die zin is inwonende zorg geen geïsoleerde praktijk op individueel niveau, maar deel van een internationaal systeem waarin zorgarbeid en inkomen ongelijk verdeeld worden.

Onzichtbare arbeid

Omdat inwonende zorg zich afspeelt achter gesloten deuren, blijven ook de arbeidsvoorwaarden vaak buiten beeld. De combinatie van lange werkdagen, beperkte rust en sociale isolatie maakt dat deze vorm van zorg gepaard kan gaan met aanzienlijke druk.

Zelfs wanneer er formeel rechten bestaan – op loon, rust, sociale bescherming – blijken die in de praktijk niet vanzelfsprekend. Zorgverleners botsen vaak op drempels om die rechten effectief op te eisen, vooral wanneer ze vrezen voor inkomensverlies, ontslag of het verlies van hun verblijfs- en werksituatie.

Tegelijk is die kwetsbaarheid niet altijd zichtbaar. Zorgverleners bouwen vaak een band op met de persoon voor wie ze zorgen. Dat maakt het soms moeilijk om de situatie louter als werkrelatie te benaderen. Zorg, nabijheid en afhankelijkheid lopen door elkaar.

Zorg opnieuw doordenken

Inwonende zorg lijkt een pragmatische oplossing voor gezinnen die vastlopen. Maar zolang inwonende zorg wordt behandeld als een individuele oplossing voor gezinnen, blijven de onderliggende structurele tekorten buiten beeld. Nochtans wijst de aanwezigheid van deze zorgvorm net op bredere spanningen in zorgsystemen: onvoldoende toegankelijke diensten, hoge werkdruk in de sector en beperkte ondersteuning voor wie zorg combineert met werk en gezin.

Inwonende zorg maakt zichtbaar wat vaak verborgen blijft: dat zorg geen vanzelfsprekend gegeven is, maar het resultaat van keuzes over wie zorgt, onder welke voorwaarden en met welke ondersteuning.

Het verhaal van Marie, André en Lidia is geen uitzondering. Het toont hoe families zoeken naar manieren om met groeiende zorgnoden om te gaan. Maar het toont ook dat oplossingen die op het individueel niveau werken, ingebed zijn in bredere ongelijkheden die vaak buiten beeld blijven.

De vraag is daarom niet alleen hoe we deze zorgvorm moeten beoordelen – als goed of slecht – noch hoe we passende regels kunnen uitwerken voor zowel families als zorgverleners. Ze gaat ook over wat deze zorgpraktijk blootlegt: de manier waarop inwonende zorg ingebed is in structurele tekorten, ongelijkheden en beleidskeuzes, en waarom dat een breder maatschappelijk debat vraagt.

Meer lezen

Wie zich verder wil verdiepen in de impact van inwonende zorg op zorgverleners, zorgvragers en hun (transnationale) families, vindt een uitgebreide analyse en concrete beleidsaanbevelingen in de policy brief Uitdagingen en noden van inwonende zorgverleners en hun families. Deze policy brief bouwt voort op inzichten uit de COST Action Transnational Family Dynamics in Europe, een internationaal netwerk van onderzoekers en praktijk- en beleidsexperts dat transnationale gezinsdynamieken in kaart brengt.