“‘‘Venezuela is een lakmoesproef voor Europa’’

Europa staat opnieuw voor een ongemakkelijke keuze. Hoe moet het reageren op de recente Amerikaanse acties tegen het regime van Nicolás Maduro in Venezuela, inclusief juridische redeneringen die neigen naar het legitimeren van ontvoering en regimewissel? Wat op het eerste gezicht een verre Latijns-Amerikaanse crisis lijkt, raakt in werkelijkheid de kern van Europa’s morele en politieke geloofwaardigheid.

Als Europa de Verenigde Staten volgt of stilzwijgend hun optreden accepteert, ondergraaft het de juridische principes waarop het zijn verzet tegen de Russische invasie van Oekraïne baseert. Als het daarentegen openlijk kritiek uit op Washington, riskeert het zijn belangrijkste veiligheidsgarantie te verliezen op een moment dat militaire eensgezindheid tegenover Rusland als cruciaal wordt beschouwd. Die spanning vormt Europa’s dilemma. Maar dat dilemma is geen natuurwet. Het is het gevolg van decennia van selectieve toepassing van het internationaal recht.

De vraag die nu voorligt, is fundamenteel: heeft de zogenaamde rules-based international order ooit echte normatieve inhoud gehad, of fungeerde ze vooral als een legitimerend discours voor westerse machtsuitoefening?

Stilte is ook een keuze

De reacties binnen de Europese Unie op de Amerikaanse stappen tegenover Venezuela lopen uiteen. Sommige lidstaten beperken zich tot vage oproepen tot “terughoudendheid”. Andere zwijgen volledig. De Europese instellingen lijken vooral te hopen dat het onderwerp vanzelf verdwijnt. Maar in internationale politiek is stilzwijgen zelden neutraal. Het is een houding en vaak een vorm van medeplichtigheid.

Dit patroon is niet nieuw. Wanneer Rusland de territoriale integriteit van een buurland schendt, spreekt Europa met morele helderheid over het VN-Handvest en het verbod op agressie. Wanneer de Verenigde Staten soortgelijke grenzen overschrijden in Irak, Libië, Syrië of nu Venezuela duikt plots “complexiteit” op. Het recht wordt vaag, de context doorslaggevend, de principes rekbaar.

Nochtans waarschuwen juristen expliciet en ze wezen erop dat de juridische basis die de Amerikaanse regering aanhaalt om haar acties tegen Venezuela te rechtvaardigen, op zijn minst problematisch is en mogelijk strijdig met fundamentele beginselen van het internationaal recht. Dat Europese regeringen die analyse grotendeels negeren, is geen toeval. Het probleem is niet juridische onzekerheid, maar politieke ongemakkelijkheid.

De dubbele standaard van het Europese buitenlands beleid

Kritiek op de dubbele standaarden van het Europese buitenlands beleid klinkt al jaren, zeker vanuit het Globale Zuiden. Venezuela past perfect in dat bredere patroon. Sancties worden opgelegd zonder ernstige reflectie over humanitaire gevolgen. Regimewissel wordt impliciet aanvaard wanneer het doelwit politiek onwelgevallig is. Verkiezingen worden streng beoordeeld bij tegenstanders, maar opvallend mild bij strategische partners.

Vergelijk de Europese verontwaardiging over Venezuela met de tolerantie tegenover autoritaire bondgenoten in het Midden-Oosten of Noord-Afrika, zolang die meewerken aan migratiecontrole, energiebevoorrading of wapencontracten. De boodschap is duidelijk: internationaal recht geldt, maar niet altijd, en niet voor iedereen.

Die inconsequentie heeft gevolgen. Wanneer Europese leiders Rusland terecht veroordelen voor Oekraïne, klinkt die boodschap in grote delen van de wereld hol. Niet omdat het argument juridisch fout is, maar omdat Europa het selectief toepast. Zo voedt de EU zelf het narratief dat de “regels-gebaseerde orde” in werkelijkheid neerkomt op westers exceptionalisme.

Trumps nieuwe imperiale koers

De context waarin dit alles gebeurt, maakt de Europese positie nog precairder. De aanval van Donald Trump op Venezuela, samen met Amerikaanse luchtaanvallen in Afrika, sluit naadloos aan bij de nieuwe Amerikaanse National Security Strategy (NSS) die in november werd gepubliceerd. Dat document markeert een duidelijke breuk met het naoorlogse verhaal van trans-Atlantische eenheid onder Amerikaans leiderschap.

De NSS schetst een uitgesproken nationalistische en neokoloniale visie op Amerikaanse macht in het tweede kwart van de 21e eeuw. Regimewissel wordt niet langer verhuld met humanitaire retoriek, maar openlijk gepresenteerd als instrument van nationaal belang. Multilateralisme wordt ingeruild voor brute machtsprojectie.

Opvallend is bovendien hoe Europa zelf in dat strategische document wordt behandeld. Niet Rusland, maar West-Europa wordt beschreven als een problematische regio. De Verenigde Staten kondigen aan ‘weerstand te cultiveren’ tegen Europa’s huidige koers, expliciet door steun aan anti-migratie en zogenaamd “patriottische” partijen. De waarschuwing voor “beschavingserosie” door migratie komt neer op een impliciete legitimering van de omvolkingstheorie, een extreemrechtse complottheorie die nu in een officieel strategisch document van de VS opduikt.

Dit is geen bondgenoot die inzet op gedeelde waarden. Dit is een macht die bereid is Europa’s interne politieke stabiliteit te ondermijnen wanneer dat haar strategisch uitkomt.

Afhankelijkheid als morele valkuil

Europa’s echte probleem is structureel. De langdurige afhankelijkheid van Amerikaanse veiligheidswaarborgen heeft geleid tot politieke zelfcensuur. Openlijke kritiek op Washington wordt gezien als gevaarlijk, zelfs onverantwoord. Maar die voorzichtigheid heeft een prijs. Door Amerikaanse schendingen van het internationaal recht te gedogen, holt Europa zijn eigen juridische en morele fundamenten uit.

Sommigen noemen dit realpolitik. Maar als internationaal recht telkens wordt opgeofferd zodra het strategisch ongemakkelijk wordt, dan is Europa’s verzet tegen Russische agressie geen kwestie van recht, maar van kampdenken. In dat geval moet Europa ophouden te doen alsof het iets anders verdedigt.

Venezuela is geen randzaak. Het is een lakmoesproef. In een wereld waarin machtspolitiek opnieuw openlijk domineert, zal Europa steeds vaker voor dit soort keuzes staan. Het kan blijven zwijgen, nuanceren en wegkijken. Of het kan erkennen dat een geloofwaardige internationale orde alleen kan bestaan als regels consequent worden toegepast ook op bondgenoten.

Die keuze is moeilijk en niet zonder risico. Maar het alternatief is erger: een Europa dat wel de taal van het recht spreekt, maar de praktijk van de opportuniteit hanteert. In dat scenario verdedigt Europa geen internationale orde. Het legitimeert haar eigen marginalisering.