“‘‘Het laatste kernwapenverdrag tussen de VS en Rusland loopt af. Wat nu?’’

Het New START-verdrag loopt af op 4 februari. En er zijn geen onderhandelingen gestart om de laatste overeenkomst die het gebruik van kernwapens door Rusland en de VS aan banden legt, te verlengen. 

Amerikaans president Donald Trump zei onlangs nog in een interview: ‘Als het afloopt, loopt het af.’

Nochtans kan het belang van het New START-verdrag moeilijk worden overschat. Verschillende andere nucleaire verdragen werden de afgelopen jaren al opgezegd, dus was dit nog de enige lopende overeenkomst met duidelijke mechanismen voor kennisgeving, inspectie, verificatie en naleving van nucleaire afspraken tussen Rusland en de VS. Samen bezitten ze 87% van de kernwapens in de wereld.

Het verdwijnen van het verdrag zal een definitief en alarmerend einde maken aan de nucleaire terughoudendheid tussen de twee grootmachten. Het zou de wereldwijde nucleaire wapenwedloop ook wel eens kunnen versnellen.

Wat is New START?

Het New START werd op 8 april 2010 in Praag ondertekend door toenmalig Amerikaans president Barack Obama en zijn Russische ambtgenoot Dimitri Medvedev. Een jaar na de ondertekening trad het in werking.

Het verving een eerdere overeenkomst uit 2002 die Rusland en de Verenigde Staten verplichtte om hun operationeel ingezette strategische kernkoppen tegen eind 2012 terug te brengen tot 1700 tot 2200 stuks.

Het New START-verdrag riep op tot een verdere afbouw van langeafstandsraketten en gaf ook meer details over verschillende soorten lanceersystemen. De nieuwe limieten waren:

• 700 direct inzetbare intercontinentale en onderzee te lanceren ballistische raketten (samen met zware bommenwerpers)

• 1550 inzetbare kernkoppen

• 800 lanceersystemen

Die beperkingen werden op 5 februari 2018 gerealiseerd.

Het verdrag bevatte verder ook mechanismen voor naleving en verificatie, die effectief hebben gewerkt. Het voorzag in een halfjaarlijkse uitwisseling van gegevens en een permanente wederzijdse kennisgeving over de bewegingen van strategische kernwapens, wat zich in de praktijk uitte in een bijna dagelijkse informatieoverdracht.

Belangrijk is dat het verdrag ook kortstondige inspecties verplicht maakte voor alle raketten, kernkoppen en lanceersystemen die onder het verdrag vielen. Dit gaf waardevolle en stabiliserende inzichten in de nucleaire inzet van de tegenpartij.

Ten slotte werd met het verdrag voorzien in een bilaterale adviescommissie en werden duidelijke procedures vastgelegd inzake het oplossen van vragen of geschillen.

Beperkingen 

Het verdrag kreeg destijds best wat kritiek vanwege de bescheiden afbouw en het beperkte aantal soorten kernwapens dat eronder viel.

Maar het meest gehoorde nadeel was de politieke prijs die Obama moest betalen om ratificatie door de Amerikaanse Senaat te bereiken.

Om voldoende steun van de Republikeinen te krijgen, stemde hij immers in met een langetermijnprogramma voor de vernieuwing en modernisering van het volledige Amerikaanse kernwapenarsenaal – naast de faciliteiten en programma's voor de productie en het onderhoud van kernwapens. De totale kosten werden geraamd op meer dan 2000 miljard dollar.

Dit heeft waarschijnlijk meer kwaad dan goed gedaan, omdat dit het bezit van kernwapens door de Verenigde Staten heeft versterkt en het de vooruitzichten op ontwapening deed wankelen.

Toen het New START-verdrag in 2021 op het punt stond om te verstrijken, vroeg Rusland om het met nog eens vijf jaar te verlengen, zoals toegestaan in de voorwaarden. De Amerikaanse president Donald Trump weigerde hierop in te gaan.

Maar na de overwinning van Joe Biden in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2020, stemde deze kersverse president op 3 februari 2021 toch in met een verlenging, slechts twee dagen voor het verstrijken van het verdrag. Het verdrag voorziet verder niet in verlengingen.

Twee jaar later, in februari 2023, schortte Rusland de uitvoering van belangrijke aspecten van het verdrag op, waaronder de uitwisseling van gegevens over voorraden en inspecties ter plaatse. Het trok zich echter niet formeel terug en verbond zich ertoe om zich te blijven houden aan de numerieke limieten van het verdrag voor kernkoppen, raketten en lanceersystemen.

Wat kan er nu gebeuren?

Nu het verdrag dit jaar op het punt staat te verstrijken, kondigde de Russische president Vladimir Poetin in september 2025 aan dat hij bereid was om de numerieke limieten nog een jaar te blijven naleven als de Verenigde Staten hetzelfde zouden doen.

Afgezien van een spontane opmerking van Trump – ‘dat lijkt me een goed idee’ – hebben de VS niet formeel gereageerd op het Russische aanbod.

Trump heeft de zaken nog ingewikkelder gemaakt door erop aan te dringen dat China wordt betrokken bij onderhandelingen over toekomstige overeenkomsten inzake nucleaire wapenbeheersing. China heeft dit echter consequent geweigerd. Er is ook geen precedent voor dergelijke trilaterale onderhandelingen over nucleaire controle of ontwapening, die ongetwijfeld lang en complex zouden zijn. Hoewel het Chinese arsenaal groeit, is het nog steeds minder dan 12% van de omvang van het Amerikaanse arsenaal en minder dan 11% van de grootte van dat van Rusland.

Het New START-verdrag lijkt nu dus te zullen aflopen zonder dat er overeenstemming is bereikt over de voortzetting van de naleving van beperkingen.

Dat betekent dat Rusland en de VS hun aantal ingezette kernkoppen binnen enkele maanden met respectievelijk 60 en 110% zouden kunnen verhogen. Beide landen hebben namelijk de capaciteit om een groter aantal kernkoppen op hun raketten en bommenwerpers te laden dan ze momenteel doen. Beide landen hebben ook grote aantallen kernkoppen in reserve of klaar voor ontmanteling, maar deze zijn nog intact.

Als ze dit zouden overwegen, zouden beide landen hun strategische kernwapenarsenaal in feite kunnen verdubbelen.

Het einde van de verificatie, gegevensuitwisseling en nalevings- en kennisgevingsprocessen zou ook leiden tot meer onzekerheid en wantrouwen. Dit kan dan weer aanleiding geven tot een verdere uitbreiding van de toch al gigantische militaire capaciteit van deze beide landen.

Onheilspellend

Het meest verontrustende aan deze ontwikkeling is dat het idee van nucleaire ontwapening, en zelfs al gewoon wapenbeheersing, nu op sterven na dood is.

Er zijn momenteel geen nieuwe onderhandelingen gaande over ontwapening of zelfs maar het verminderen van nucleaire risico's. Er staan ook geen onderhandelingen op de agenda.

Nu het New START-verdrag deze week afloopt, zouden Rusland en de VS op zijn minst moeten afspreken om zich aan de beperkingen ervan te houden totdat ze over verdere vermindering en hebben onderhandeld.

En 56 jaar nadat zij in het nucleaire non-proliferatieverdrag een bindende toezegging hebben gedaan om nucleaire ontwapening te realiseren, zouden beide landen moeten werken aan de uitvoering van een verifieerbare overeenkomst tussen alle kernwapenstaten om hun arsenalen te elimineren.

Maar Rusland, de VS en andere kernmachten gaan juist de andere kant op.

Wat Trump sinds zijn tweede ambtstermijn heeft gedaan – van het bombarderen van Iran tot het omverwerpen van de Venezolaanse leider – laat zien dat hij internationaal recht en verdragen niet echt serieus neemt. Het laat ook zien dat hij elk middel wil gebruiken om de belangen en macht van de VS (en van hemzelf) te verdedigen.

Poetin heeft ondertussen een ballistische raket met nucleaire mogelijkheden gebruikt om Oekraïne aan te vallen. Hij heeft ook herhaaldelijk gedreigd met het gebruik van kernwapens tegen Kiev en het Westen, en zijn ongekende en uiterst gevaarlijke aanvallen op kerncentrales in Oekraïne voortgezet.

Deze stappen duiden op een agressievere houding van Rusland, die ook het VN-Handvest met voeten treedt.

Dat alles voorspelt weinig goeds voor het voorkomen van nucleaire oorlogsvoering en het boeken van vooruitgang op vlak van nucleaire ontwapening.