IPS / The Conversation / Girmachew Adugna
“‘‘Migratie vanuit Oost-Afrika draait niet alleen om Europa’’
De migratie vanuit Oost-Afrika en de Hoorn van Afrika wordt vaak gezien als een reis richting Europa om armoede te ontvluchten - zowel door de politiek, de media als de wetenschap. Maar de realiteit is veel complexer, schrijft Girmachew Adugna van het Research Center for Forced Displacement and Migration Studies aan de Universiteit van Addis Abeba.
In de internationale berichtgeving wordt migratie vanuit Oost-Afrika doorgaans getypeerd als een massale verplaatsing vanuit Ethiopië, Eritrea of Somalië, via Soedan, Libië en de Middellandse Zee naar Europa.
Maar in werkelijkheid blijven veel mensen liever dichter bij huis: binnen de eigen regio, in de Golfstaten of in het zuiden van het continent. En van de zowat 8,5 miljoen internationale migranten in Oost-Afrika en de Hoorn van Afrika is 87 procent afkomstig uit de regio zelf. Ze hebben zich om allerlei redenen verplaatst, waaronder werk, familie, onderwijs, handel of veiligheid.
Het idee dat de migratiestroom grotendeels naar het noorden is gericht, berust op hardnekkige misvattingen: ‘migratiemythen'.
Narratieven
Toch spelen dergelijke verhalen of narratieven een belangrijke rol: ze bepalen hoe mensen naar de wereld kijken en kunnen ook het overheidsbeleid beïnvloeden.
Mijn onderzoek richt zich op migratie, terugkeer en transnationale migrantennetwerken. In een recente studie heb ik onderzocht welke uiteenlopende en overlappende narratieven het migratiebeleid vormgeven in Oost-Afrika en de Hoorn van Afrika.
Om de invloed van die narratieven te begrijpen, heb ik gepraat met overheidsfunctionarissen, migratiedeskundigen en diplomaten, naast vertegenwoordigers van internationale organisaties, vluchtelingenorganisaties en migrantenverenigingen. Ik heb ook bestaand onderzoek, beleidsdocumenten en berichtgeving in de media geanalyseerd.
Uit dat onderzoek blijken duidelijke verschillen tussen de officiële narratieven en de werkelijke ervaringen van mensen. Europese actoren, VN-agentschappen, internationale organisaties en nationale overheden spelen een rol bij de vormgeving van de verhalen over migratiebeleid. Dat heeft geresulteerd in een beleid dat steeds meer gericht is op grenzen controleren, irreguliere migratie voorkomen, mensenhandel en mensensmokkel bestrijden en migranten terugsturen.
In die dominante narratieven blijven de stemmen en de geleefde ervaringen van migranten en hun gemeenschappen onderbelicht: hun complexe realiteit wordt meestal gereduceerd tot statistieken. Hun perspectieven, handelingskracht en dagelijkse ervaringen blijven grotendeels ongehoord.
Maar de narratieven over migratie bepalen dus wel welke problemen prioriteit krijgen bij overheden, aan welke thema’s geld wordt uitgegeven en welke vormen van migratie als legitiem worden beschouwd.
Vier narratieven
1. Reisrichting
Een van de meest hardnekkige veronderstellingen in het migratiebeleid is dat landen in Oost-Afrika vooral plaatsen zijn waar mensen vertrekken. Toch is de regio ook een belangrijke bestemming voor migranten en vluchtelingen. Uit gegevens van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR voor dit jaar blijkt dat Oeganda bijvoorbeeld 2,05 miljoen vluchtelingen en asielzoekers opvangt, gevolgd door Ethiopië met 1,02 miljoen, Soedan met 910.000 en Kenia met 879.000 mensen.
Dat wijst er dus op dat migratie een regionaal mobiliteitssysteem is, waarbij mensen in verschillende richtingen en om uiteenlopende redenen verhuizen. Beleid dat gebaseerd is op een simpel model van “herkomst-doorreis-bestemming” schiet vaak tekort: migratie is immers vaker een proces dan een eenmalige reis.
2. Armoede als grondoorzaak
Een ander veelgehoord verhaal is dat armoede en klimaatverandering de voornaamste oorzaken zijn waarom mensen Oost-Afrika verlaten. Die beide factoren spelen zeker een rol, maar de werkelijkheid is veel complexer.
Mensen migreren ook vanwege familiale en sociale netwerken, omwille van de vraag naar arbeid elders of door onveiligheid en politieke instabiliteit. Ze vertrekken in de hoop op een betere toekomst of worden gedreven door een bestaande 'migratiecultuur'. Somalische, Eritrese en Ethiopische diaspora-gemeenschappen kunnen bijvoorbeeld informatie en financiële steun bieden aan familieleden en vrienden die willen migreren.
De link tussen armoede en migratie is niet eenduidig. Migratie naar Europa is bijvoorbeeld duurder dan routes richting de Golfstaten of Zuid-Afrika. De prijs voor een reis vanuit Ethiopië naar Europa via de noordelijke route wordt geschat op zo’n 10.000 Amerikaanse dollar. De zuidelijke route kost rond de 4.800 dollar, terwijl dat voor de oostelijke routes naar de Golfstaten maar 700 dollar is.
Om te kunnen migreren moeten mensen dus over middelen en netwerken beschikken, zeker wanneer het gaat om de dure routes.
3. Smokkelaars zwengelen irreguliere migratie aan
Mensensmokkelaars en mensenhandelaars hebben een sterke invloed op het migratiebeleid. Zowel Oost-Afrikaanse als Europese overheden verwijzen ernaar als een van de de voornaamste oorzaken voor irreguliere migratie.
Ze hebben het over smokkelnetwerken ontmantelen, uitbuiting voorkomen en irreguliere migratie beheersen. Dat perspectief heeft ertoe geleid dat een onevenredig groot deel van de migratieprogramma's en -interventies daarop is gericht, ten koste van andere vormen van migratie en andere bestemmingen.
Maar die focus kan andere factoren versluieren. Uit de interviews voor mijn onderzoek blijkt dat beperkte bestaansmogelijkheden en een gebrek aan toegankelijke, legale migratieroutes mensen richting irreguliere migratie kunnen duwen. En in sommige gemeenschappen worden mensensmokkelaars overigens niet zomaar als criminelen gezien: in delen van Zuid-Ethiopië bijvoorbeeld worden ze omschreven als ‘deuropeners’, omdat ze de toegang tot kansen elders helpen ontsluiten.
Die lokale perceptie erkennen is niet hetzelfde als mensensmokkel goedkeuren. Migranten die gebruikmaken van de netwerken kunnen te maken krijgen met ernstige uitbuiting, misbruik en bedrog. Maar het inzicht helpt wel mee verklaren waarom mensensmokkel blijft voortbestaan.
4. Onderzoek houdt hetzelfde onevenwicht in stand
Uit mijn analyse van de literatuur blijkt dat migratieonderzoek in de regio relatief weinig aandacht besteedt aan migratie binnen Afrika zelf.
Dat kan leiden tot een vicieuze cirkel: onderwerpen waarvoor financiering beschikbaar is, worden meer onderzocht; de resultaten daarvan vormen vervolgens de basis voor beleid; en dat beleid leidt weer tot nieuwe programma's rondom diezelfde thema's, wat uiteindelijk weer meer data en onderzoek over die thema’s genereert.
Zo kan de wetenschappelijke basis dus een eenzijdige focus krijgen op migratie richting Europa.
Wat moet er dan gebeuren?
Migranten zelf omschrijven migratie vaak als een kans om hun eigen toekomst en die van hun familie te verbeteren. Maar zijzelf, hun gezinnen, lokale gemeenschappen, maatschappelijke organisaties, informele bemiddelaars en lokale of regionale overheden hebben nauwelijks invloed op het beleid.
Gemeenschappen benadrukken vaak het gebrek aan reële bestaansmogelijkheden in hun thuisland en de kans op werk in doellanden. Lokale overheden maken zich in de eerste plaats zorgen over de directe gevolgen van migratie voor hun eigen gemeenschappen. Die perspectieven zijn van belang, want ze laten zien wat er verloren kan gaan wanneer migratie uitsluitend op nationaal of internationaal niveau wordt besproken.
De bevindingen wijzen op de noodzaak voor verandering. Overheden en internationale organisaties hebben nood aan betere gegevens over migratiestromen binnen het continent. Beleidsmakers - en onderzoekers - zouden zich niet alleen moeten afvragen hoeveel mensen er vertrekken, maar ook waarheen ze gaan, waarom ze verhuizen, hoe lang ze blijven en wat er gebeurt als hun plannen veranderen.
Dat zou de focus van het beleid kunnen verleggen naar die verplaatsingen die voor migranten zelf het belangrijkst zijn.
Overheden zouden ook meer nadruk moeten leggen op de creatie van kansen voor jongeren in hun eigen regio en inzetten op ruimere legale mogelijkheden voor arbeidsmigratie, zowel voor geschoolde als voor praktisch geschoolde migranten. Dat moet gepaard gaan met strenger toezicht op wervingsbureaus om corruptie, fraude en uitbuiting te voorkomen.
En de samenwerking tussen landen van herkomst, doorreis en bestemming moet veel verder gaan dan enkel grenscontroles en de terugkeer van migranten. Het moet ook gaan over de bescherming van de rechten van werknemers, het ter verantwoording roepen van malafide rekruteerders en de garantie dat migranten hulp kunnen zoeken wanneer het misgaat.
Wanneer migratiebeleid wordt vormgegeven zonder rekening te houden met het perspectief van migranten, ontstaat het risico dat het beleid een probleem probeert op te lossen dat op papier heel anders oogt dan de werkelijkheid die mensen zelf ervaren. Het zijn hun ervaringen die de basis zouden moeten vormen voor migratiebeleid en -programma's.
Girmachew Adugna werkt voor het Research Center for Forced Displacement and Migration Studies aan de Universiteit van Addis Abeba.
De meningen en standpunten in deze opiniebijdrage zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs die van de MO*redactie.
Deze opinie is oorspronkelijk verschenen bij IPS-partner The Conversation.
Niets missen?
Abonneer je op (één van) onze nieuwsbrieven.



