“‘‘Onderwijs in tijden van crisis is geen luxe. Het is een absolute noodzaak’’

In conflictgebieden zoals de Gazastrook zijn scholen die vóór de oorlog nog aan 1.500 kinderen onderdak boden, van de ene dag op de andere omgevormd tot opvangplaatsen voor 15.000 mensen die door het conflict ontheemd raakten. Klaslokalen werden omgevormd tot slaapzalen waar gezinnen, van elkaar gescheiden door lakens, opeengepakt leven, slapen en koken. In die scholen zijn de sanitaire voorzieningen absoluut niet toereikend voor 15.000 mensen. De leidingen raken snel verstopt en het schoolplein is een open riool geworden.

In het voorjaar van 2024 ontmoetten medewerkers van UNICEF Razan, een 10-jarig meisje dat tijdens een bombardement haar ouders, drie broers en zussen verloor. Het meisje verloor ook haar linkerbeen. Ze woonde in een school die was omgevormd tot een opvangcentrum dat overvol zat, zonder voldoende voorzieningen of ondersteuning. Voor haar dagelijkse behoeften was ze volledig afhankelijk van anderen.

Razan, wonend in een overvolle schuilplaats, is een voorbeeld van de impact die een oorlog, conflict of crisis kan hebben op onderwijs.

De situatie in Gaza staat niet op zichzelf. Volgens Education Cannot Wait worden vandaag 234 miljoen schoolgaande kinderen getroffen door crisissen, zoals gewapende conflicten, gedwongen ontheemding, klimaatverandering, epidemieën en economische ontwrichting. Dat zijn 35 miljoen meer kinderen die worden getroffen dan drie jaar geleden. Die situatie stond centraal tijdens de 16e jaarlijkse conferentie van Educaid.be, het Belgische platform voor onderwijs en vorming binnen ontwikkelingssamenwerking, die op 28 mei 2026 in Brussel plaatsvond. Het thema van dit jaar, onderwijs in turbulente tijden, was relevanter dan ooit.

Stemmen die ertoe doen, verenigd rond één dringende kwestie: onderwijs

De conferentie was bijzonder omdat het kinderen in crisissituaties centraal stelde, de perspectieven van jongeren belichtte en beleidsmakers, internationale organisaties en het maatschappelijk middenveld samenbracht om oplossingen te zoeken voor belangrijke uitdagingen.

Hadja Lahbib, Europees Commissaris voor Gelijkheid, Paraatheid en Crisisbeheer, wees op de centrale rol die de Europese Unie speelt bij de bescherming van onderwijssystemen die door crisissen zijn verzwakt. Ze benadrukte dat onderwijs geen vorm van liefdadigheid is, maar net een investering. Uit het panel bleek dat er blijvende financiering voor onderwijs nodig is en dat er meer aandacht dient te zijn voor onderwijssystemen en hun veerkracht, vooral in de meest instabiele situaties.

Twee getuigenissen die ons bijzonder raakten, waren die van dr. Nafieh Assaf, de Palestijnse Viceminister van Onderwijs en Hoger Onderwijs, en die van mevr. Iryna Shumik, Algemeen Directeur Beroepsonderwijs-en vorming bij het Ministerie van Onderwijs en Onderzoek in Oekraïne. Dr. Assaf vertelde wat het betekent om onderwijssystemen draaiende te houden tijdens bombardementen. Hij voegde eraan toe dat je wel een paar dagen zonder eten kunt overleven, maar dat elke dag zonder onderwijs voorgoed verloren is. Daarnaast vertelde mevr. Shumik over hoe ze onderwijs proberen veilig te stellen voor een hele generatie kinderen die door de oorlog zijn getroffen.

Verschillende lidorganisaties van Educaid.be, waaronder Enabel, VVOB - education for development, UNICEF België, Handicap International, APEFE, Plan International, WAPA International en SAPI Belgium, deelden hoe ze in hun programma’s omgaan met onderbroken leertrajecten, de noden op het gebied van mentale gezondheid en psychosociale hulp, uitdagingen op het gebied van inclusie en verhoogde risico’s voor kinderen in de meest kwetsbare situaties.

Onderwijs in tijden van crisis

In deze cristijden is onderwijs geen luxe. Het is een absolute noodzaak. Onderwijs biedt bescherming, stabiliteit en draagt bij aan ontwikkeling.

Je zou denken dat onderwijs, gezien de humanitaire urgentie, minder prioritair is. Dat onderwijs kan wachten. Maar die redenering is fout en gevaarlijk, en kan vergaande gevolgen hebben.

Onderwijs is een fundamenteel recht. Tijdens een crisis biedt onderwijs de structuur die kinderen overeind houdt wanneer de wereld rondom hen heen in elkaar stort. Op school vinden kinderen routine en houvast. Het is een plek waar ze kunnen leren, spelen en gedachten uitwisselen – kunnen herstellen van wat hen overkomt. Een plek waar ze hoop koesteren voor de toekomst.

Onderwijs is een strategische investering. Het vormt een essentiële pijler voor sociale cohesie en democratische veerkracht. Toegang hebben tot kwaliteitsonderwijs stelt jongeren in staat kritisch te denken, deel te nemen aan de maatschappij en bij te dragen aan vreedzame besluitvorming.

Daarnaast is investeren in onderwijs een economische investering. Elke dollar die in onderwijs geïnvesteerd wordt, brengt volgens schattingen gemiddeld 20 dollar aan bruto binnenlands product op. Het draagt bij aan het ontwikkelen van vaardigheden, de inzetbaarheid van jongeren op de arbeidsmarkt en helpt samenlevingen zich na een crisis duurzaam te herstellen. Het legt ook de basis voor een meer inclusieve en veerkrachtige groei. Onderwijs is geen kost, maar een hefboom voor stabiliteit en economische ontwikkeling.

Middelen nemen af terwijl de noden blijven toenemen

Wereldwijd neemt de financiering voor onderwijs af. Budgetten voor internationale samenwerking krimpen en humanitaire middelen blijven ontoereikend. De kloof tussen wat er nodig is en wat er beschikbaar is, wordt gevaarlijk groot.

Die realiteit dwingt ons tot scherpere en innovatievere keuzes, onder meer in onze partnerschappen en de manier waarop we samenwerken. Het vraagt om oplossingen die zijn afgestemd op de meest fragiele contexten. Tegelijk moeten we leerlingen, leerkrachten en onderwijsinstellingen in conflictgebieden blijven beschermen en ons blijven inzetten voor de Safe Schools Declaration.

Tijdens de conferentie spraken jongeren zich duidelijk uit. Ze vroegen niet alleen een plaats aan de onderhandelingstafels, maar stelden ook concrete oplossingen voor: het ondersteunen van mentale gezondheid, het opbouwen van levensvaardigheden, toegang hebben tot digitale middelen en volwaardige betrokkenheid bij beslissingen die hen aanbelangen.

Via slampoëzie vertelden ze over hun persoonlijke ervaringen en kwamen ze tot een krachtige oproep tot actie. Onderwijs is voor hen niet alleen een recht. Het is een kwestie van waardigheid en hoop, en van de mogelijkheid om hun eigen toekomst vorm te geven.

Onderwijs als absolute prioriteit

Razan verdient meer dan een overvolle opvangplaats. Ze verdient een school met leerkrachten die zijn opgeleid om te kunnen omgaan met trauma’s. Ze verdient leeftijdsgenoten. Een toekomst.

Wij, internationale organisaties, regeringen, het maatschappelijk middenveld en de privésector, moeten ervoor zorgen dat onderwijs een absolute prioriteit blijft, vooral in tijden van crisis. We moeten onze beloftes nakomen. Leeromgevingen beschermen. Luisteren naar wat jongeren te zeggen hebben.

Onderwijs wacht niet tot de conflicten opgelost zijn. Onderwijs moet er net middenin staan, als bescherming, als houvast, als bron van hoop.

Onderwijs in tijden van crisis naar de achtergrond schuiven is een menselijke, sociale en strategische fout. De continuïteit van het onderwijs verzekeren, onderwijsinstellingen beschermen en investeren in meer veerkrachtige systemen is essentieel, niet alleen voor kinderen en jongeren, maar ook voor de stabiliteit, het herstel en de ontwikkeling van samenlevingen. In tijden van onrust moet onderwijs worden erkend voor wat het is: een fundamenteel recht en een investering voor de toekomst.