“‘‘Onze blootstelling aan chemicaliën in alledaagse producten loopt op – zo kun je ze beperken’’

Een doorsnee weekdag: je wast je haar, gebruikt deodorant, drinkt koffie. Je neemt je lunch mee in een plastic bakje en reist door druk verkeer naar het werk, waar je bureau net een beurt gehad heeft met een desinfectiemiddel. Weer thuis kook je het avondeten, maakt je de keuken schoon en zet je de vaatwasser aan.

Bij elk van die alledaagse momenten kun je blootgesteld worden aan chemicaliën. Op zichzelf is dat helemaal geen reden tot paniek: de fysieke wereld bestaat immers volledig uit chemicaliën.

Maar afhankelijk van de dosis, het tijdstip en de omstandigheden, kunnen sommige chemicaliën in onze omgeving – of ze nu natuurlijk zijn of door de mens geproduceerd - wel gevolgen hebben voor de gezondheid.

Meestal zijn de concentraties laag en veel producten zijn ontworpen en gereguleerd met het oog op onze veiligheid. Maar als toxicoloog die onderzoekt hoe chemicaliën de menselijke gezondheid beïnvloeden, vraag ik me eigenlijk zelden af ​​of één enkele chemische stof op zichzelf veilig is.

Een meer realistische vraag is: wat kunnen de gezondheidseffecten zijn wanneer er sprake is van een combinatie van vele blootstellingen bij lage concentraties?

Mengsels zijn de regel

Tientallen jaren onderzoek naar de gezondheidseffecten van afzonderlijke chemicaliën hebben ons als wetenschappers geholpen de risico's in kaart te brengen, veilige blootstellingsniveaus te bepalen en te helpen om regelgeving op te stellen.

Maar mensen worden zelden aan één chemische stof tegelijk blootgesteld. De lucht die we inademen bijvoorbeeld is een wisselend mengsel van deeltjes, gassen en dampen. Binnenlucht verandert onder invloed van koken, schoonmaken, bouwmaterialen, ventilatie en chemische reacties.

Ons voedsel bevat dan weer vaak resten van meerdere pesticiden, zoals is gebleken uit monitoringsprogramma's in Europa en de VS. 

En huishoudelijke producten maken het verhaal nog complexer. Schoonmaakmiddelen, cosmetica en verzorgingsproducten kunnen geurstoffen, conserveermiddelen en andere stoffen bevatten. Onderzoekers hebben in sommige consumentenproducten chemicaliën aangetroffen die hormoonverstorend werken of met astma in verband worden gebracht. 

Zelfs ons drinkwater, dat zorgvuldig wordt gezuiverd en gecontroleerd, kan sporen bevatten uit diverse bronnen zoals geneesmiddelen, industriële chemicaliën en stoffen die ontstaan ​​tijdens de waterzuivering. 

Moeilijk te voorspellen

In veel gevallen hebben de stoffen in een chemische cocktail dezelfde effecten als wanneer ze op zichzelf staan; ze dragen elk op een voorspelbare wijze bij aan het totale effect. Dat principe, dat bekendstaat als ‘additiviteit’, biedt onderzoekers en overheden een praktisch uitgangspunt om de risico's van chemische mengsels in te schatten.

Alleen: chemische stoffen gedragen zich lang niet altijd zo voorspelbaar. Soms heeft een combinatie een sterker effect dan verwacht, en soms remt de ene stof de werking van de andere net af. Het is dus niet altijd mogelijk om het risico van een stof goed te voorspellen als andere stoffen op hetzelfde biologische systeem inwerken.

Hormoonverstorende stoffen zijn een goed voorbeeld: hormonen zoals oestrogeen en schildklierhormoon fungeren als chemische boodschappers die processen zoals groei, stofwisseling, voortplanting en vele andere essentiële functies reguleren.

De zogenaamde hormoonverstoorders kunnen inwerken op de aanmaak, het transport of de herkenning van deze hormonen door het lichaam. Op zichzelf genomen is de blootstelling aan die stoffen wellicht te gering om ons zorgen te baren, maar als meerdere stoffen tegelijkertijd op hetzelfde hormoonstelsel inwerken, kan er een gecombineerd effect optreden.

Twee bekende voorbeelden zijn ftalaten en parabenen. Ftalaten worden in bepaalde kunststoffen verwerkt en komen ook voor in geurstoffen, terwijl parabenen conserveringsmiddelen zijn die in sommige cosmetica en verzorgingsproducten worden gebruikt. Mensen kunnen herhaaldelijk met die stoffen in aanraking komen via producten die ze dagelijks gebruiken.

Dat betekent niet dat elke geparfumeerde lotion of shampoo schadelijk is. Maar onze dagelijkse keuzes kunnen wel een meetbare invloed hebben op de mate waarin we aan chemische stoffen worden blootgesteld. Uit onderzoek is bijvoorbeeld gebleken dat het overstappen op verzorgingsproducten die vrij zijn van bepaalde ftalaten, parabenen en verwante verbindingen, leidt tot een lagere concentratie van deze stoffen in de urine.

Nieuwe methoden

Vele duizenden chemische stoffen worden commercieel gebruikt en in het milieu uitgestoten. We komen met uiteenlopende combinaties van die stoffen in aanraking, afhankelijk van onze woonplaats, voedingspatroon, voorkeuren, onze baan of de tijd die we binnen of buiten doorbrengen.

Het is onmogelijk om elke mogelijke combinatie van chemische stoffen te testen. Als onderzoekers pakken we dat probleem aan door mengsels te bestuderen die vergelijkbaar zijn met wat veel mensen in de praktijk tegenkomen en door stoffen met vergelijkbare biologische effecten te groeperen. 

Op die manier kunnen we gebruik maken van snelle, geautomatiseerde laboratoriumtests en computermodellen – waaronder kunstmatige intelligentie – om te voorspellen welke stoffen waarschijnlijk een wisselwerking met elkaar zullen aangaan en mengsels te identificeren die nader onderzoek vereisen.

Een nieuwere benadering, “exposomics”, brengt de chemische blootstelling en omgevingsfactoren doorheen het leven van mensen in kaart en legt verbanden tussen die blootstelling en gezondheidseffecten.

Die hulpmiddelen worden steeds krachtiger en de wetenschap rondom blootstelling aan mengelingen vordert snel. Maar het is onwaarschijnlijk dat er ooit een eenvoudig antwoord zal zijn op elke vraag.

Wat je kan doen

Dat betekent niet dat je alle producten in huis meteen weg moet kieperen of proberen om een leven zonder chemicaliën te leiden. Dat zou trouwens onmogelijk zijn. Het is veel praktischer om onnodige en herhaalde blootstelling te vermijden of te verminderen wanneer dat eenvoudig en goedkoop kan.

Begin bij de binnenlucht, waar stoffen zich kunnen ophopen tijdens het koken, de schoonmaak of via geparfumeerde producten. Ramen openzetten als de luchtkwaliteit buiten goed is, de afzuiging in keuken en badkamer gebruiken en extra ventileren tijdens de schoonmaak: het kan allemaal helpen om de concentratie van luchtvervuiling binnenshuis te verlagen. 

Kijk vervolgens naar je gewoonten rondom producten: als je regelmatig meerdere geparfumeerde verzorgings- of schoonmaakproducten gebruikt, overweeg dan of je ze allemaal wel nodig hebt. Dergelijke geparfumeerde schoonmaakmiddelen, luchtverfrissers en huidlotions zijn een veelvoorkomende bron van luchtvervuiling binnenshuis. Kies voor geurloze alternatieven, of gebruik sterk geparfumeerde producten maar af ​​en toe.

Wat voeding betreft: richt je op gewoonten die sowieso al goed zijn voor de gezondheid. Was groenten en fruit onder stromend water en eet gevarieerd. Omdat de resten van pesticiden verschillen per ingrediënt, kan variatie helpen om herhaalde blootstelling aan resten van dezelfde producten te beperken - al wordt de blootstelling daarmee niet volledig weggenomen.

En voor drinkwater van het openbare leidingnet kan het lonen de lokale rapportering rond waterkwaliteit te bekijken. Als je besluit een waterfilter te gebruiken, kies er dan een die gecertificeerd is voor de verwijdering van de specifieke vervuiling die je wil aanpakken. Controleer het certificaat om te zien tegen welke verontreinigingen het filter is getest, en vervang de filterpatronen volgens de instructies van de fabrikant.

Dergelijke weloverwogen en eenvoudige stappen kunnen helpen je blootstelling te beperken, terwijl wetenschappers intussen verder onderzoeken hoe de vele kleine blootstellingen in het dagelijks leven samenwerken en de gezondheid beïnvloeden.