‘Ik droom nog altijd van Abchazië, de vruchten daar waren de zoetste die ik ooit proefde’

Vroeger kwam Levans vader, zoals velen, naar het sportcentrum om te zwemmen en judo te beoefenen. Het zes verdiepingen tellende gebouw ligt er nog altijd bij als een ruïne. ‘Fuck Russia’ en ‘Glory to Ukraine’ in zwarte graffiti sieren de binnenmuren. ‘We organiseren hier nu geregeld raves’, zegt Levan, van plan om zijn volgende muziekclip in het leeggelopen zwembad op te nemen. ‘Het is onze manier om de plek terug op te eisen.’

Vanaf de bovenste verdieping kunnen we de kronkelingen van de Enguririvier ontwaren, en niet ver daarvandaan de grens. Haal een verrekijker tevoorschijn en je ziet het groen, rood en wit van de Abchazische vlag wapperen.

Open wonde

De regio waarin Zoegdidi zich bevindt, Samegrelo, trekt zelden toeristen aan. Bergwandelaars maken slechts een snelle stop richting Svaneti, de strandliefhebber verkiest Batoemi.

Nochtans heeft de regio iets paradijselijks. Met zijn subtropische klimaat en vruchtbare grond is Samegrelo de fruitgaard van de natie. Mandarijnbomen, watermeloenplanten en akkers vol blauwe bessen vullen het landschap met leven. Spring in een taxi en je staat zo tussen de palmen te turen naar het donkere water van de Zwarte Zee.

Maar bij een bezoek wordt de idylle snel doorbroken. Konvooien jeeps met geblindeerde ruiten razen met hoge snelheid de straten door, terwijl militaire schepen langs de kustlijn patrouilleren. Wanneer je het strand afwandelt, duurt het niet lang voor je op een met prikkeldraad en wachttorens uitgeruste grenspost botst.

Die grenspost vormt de eerste linie van de zogenaamde security zone, een buffergebied tussen Abchazië en Georgië dat strategisch langs de grens tussen beide naties is uitgetekend. De grens begint in de bergen en snijdt 250 kilometer lang door het landschap, om uiteindelijk uit te monden in de zee. Sommige delen van de grens zijn gemilitariseerd.

Prikkeldraad en sluipschutterstorens proberen hier een illegale oversteek te ontmoedigen. Op andere plekken is het de natuur die de plak zwaait. De grens loopt door dik begroeide bossen en de snelstromende Enguririvier. Zelfs al is de grens niet zichtbaar aangegeven, hij is te allen tijden voelbaar. Lokale bewoners weten goed waar het gevaar begint en eindigt.

Vragen naar Abchazië resulteert altijd in zichtbaar ongemak. Het is vaak pas tijdens de typisch Georgische overdadige feestdis, de supra, dat het gesprek loskomt en de contouren van een beladen geschiedenis zichtbaar worden.

Voor de lokale bevolking is de grens een gevoelige kwestie. Zij zien hem als een open wonde, die hen dagelijks herinnert aan de trauma’s van het verleden. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uit elkaar viel en dus ook de kaart van de Kaukasus hertekend werd, stegen de spanningen tussen de etnische groepen in de autonome provincie van Abchazië tot het kookpunt. Nationalisten van beide kampen weigerden toegevingen te doen over de Abchazische onafhankelijkheid.

Dat leidde in 1992 tot een bloederig conflict. Aan het einde van deze één jaar lange oorlog waren er 10.000 mensen omgekomen en 250.000 ontheemd. Een van deze vluchtelingen was de Georgische Ana*. Zij werd op het laatste moment weggehaald, met een helikopter. Haar vader moest te voet vluchten, net als duizenden anderen, over de gevreesde Klukhoribergpas, ook wel de ‘pas der verdoemden’ genoemd. ‘Ons huis staat in Abchazië, mijn ouders hebben de sleutels nog’, vertrouwt ze me geëmotioneerd toe.

Sandra*, veldwerker bij de European Union Monitoring Mission (EUMM), patrouilleert met haar team in het grensgebied om ontwikkelingen op de voet te volgen. Sinds de Russische invasie van Oekraïne is de toestand er volgens haar alleen benauwder op geworden. De Russische militairen zijn striktere regels beginnen hanteren, als een vorm van pestpolitiek. Soms provoceren ze ook het Georgische kamp door verkenningsdrones de grens over te sturen.

‘Bij een oversteekpoging hangen je slaagkansen voornamelijk af van het politieke moment’, zegt Sandra. Grensbewoners worden hier de speelbal van grootmachten op zoek naar een drukkingsmiddel.

Wanneer er een incident is aan de grens, probeert de EUMM te bemiddelen tussen de Georgische en de Russische overheid. ‘Soms gaat het om een diplomatieke crisis, maar soms ook over triviale zaken’, duidt Sandra. ‘De varkens van deze boer zijn over de grens gelopen. Kunnen ze geruild worden met de verloren koeien van aan de overkant?’ Maar de EUMM heeft een louter observationele functie en mag onder geen beding tussenbeide komen.

Zij die dagelijks de grens over moeten, blijven dan ook overgeleverd aan de grillen van de geopolitiek.

Angst voor een nieuwe oorlog

De aanhoudende oorlog in Oekraïne veroorzaakt een grimmige sfeer, al strekt zich al langer een schaduw van conflict uit over de regio. Het historische wantrouwen tegenover Rusland heeft nu mogelijks een nieuw hoogtepunt bereikt. Velen zien in Oekraïne een herhaling van wat zich in 2008 voltrok in Abchazië.

Voor de doorsnee Georgiër is het dan ook de schuld van de Russische inmenging dat de grens er kwam: ‘Rusland heeft de brug tussen Georgiërs en Abchaziërs gesloopt’, zegt Alex, zijn oorlogslittekens zichtbaar in de zon. ‘We leefden lange tijd vreedzaam samen als broeders.’ Russische propaganda zou de Abchaziërs hebben opgezet tegen hun Georgische buren. Dat discours leeft sterk onder de Georgiërs.

Het is inderdaad een bekende strategie van het Russische imperialisme: het land paste zijn strategie van ‘verdeel en heers’ ook toe in Tsjetsjenië, Transnistrië en Oekraïne. Door de breuklijnen tussen lokale identiteiten aan te scherpen slaagt Rusland erin om het sociale weefsel van gemeenschappen te ontwrichten.

Dergelijk beleid is volgens Alex deel van Ruslands ‘hybride oorlogsvoering’: ‘Ze planten niet alleen bommen, maar ook ideeën. Via desinformatie slagen ze erin verdeeldheid te creëren om hun vijand te verzwakken. Ze hebben de relatie tussen onze volkeren verzuurd door te zeggen: “Georgiërs kijken neer op jullie, ze behandelen jullie als hun slaven.”’

Politiek wetenschapster Gaëlle Le Pavic (UGent) deed haar doctoraatsonderzoek in de regio. Ze keek naar de rol van sociale diensten en ngo’s diegrensoverschrijdend werken. ‘De notie dat Rusland Abchazië bezet, moet genuanceerd worden. De meerderheid van de Abchaziërs wil simpelweg geen deel zijn van Georgië’. Al voor het uiteenvallen van de Sovjet-Unie waren er interne spanningen in de regio’, stelt Le Pavic.

Door een gebrek aan politieke vertegenwoordiging, en doordat het Georgisch de voertaal was, beschouwden de Abchaziërs zich als tweederangsburgers in hun eigen land. In hun ogen dwong Stalin, zelf een Georgiër, de broederschap tussen beide volkeren af om de macht in de regio te hertekenen, in het voordeel van Georgië.

Abchazische nationalisten zien hun onafhankelijkheid logischerwijs als een met bloed verworven recht. De Russische aanwezigheid vormt voor hen een stok achter de deur, die hen behoedt voor annexatie door Georgië. Bovendien hebben ze geen andere keuze dan goede relaties met Rusland te onderhouden. Doordat de internationale gemeenschap Abchazië niet erkent als legitieme staat en het land dus geopolitiek geïsoleerd is, zou zonder Russische steun de Abchazische economie instorten.

Maar vrij kan het Abchazische volk zich bezwaarlijk noemen. De absolute afhankelijkheid van Rusland brengt hen namelijk in een kwetsbare positie. Kan de dienstplicht bijvoorbeeld worden ingevoerd in Abchazië als Rusland extra troepen nodig heeft aan het Oekraïense front? Volgens Alex kan de Georgische overheid het Abchazische volk dus maar beter redden met een militaire interventie, desnoods tegen zijn eigen wil. ‘Abchaziërs zijn tenslotte Georgiërs,’ concludeert hij, ‘of ze het nu willen of niet.’

Voor wie die de verschillende oorlogen in het grensgebied heeft doorstaan, is conflict nu opnieuw een reële dreiging. De angst leeft dat Rusland na Oekraïne een tweede oorlogsfront zou openen aan de Abchazische grens, om zo ook Georgië in te lijven.

Het is een angst die vooral de regerende partij Georgische Droom gebruikt, om kritische stemmen te sussen. In de laatste verkiezingsperiode verklaarde die zichzelf als vertegenwoordiger van de vrede, die strategisch goede relaties met Rusland onderhoudt om het volk te behoeden voor een invasie.

De politieke oppositie, die zich openlijk uitspreekt tegen Russische inmenging, is voor Georgische Droom deel van de zogezegde Global War Party, in staat om het land in een nieuw conflict te storten. Huidig premier Irakli Kobakhidze maakte dit discours tot de steunpilaar van zijn politieke campagne. ‘Er is geen alternatief’, stelde hij herhaaldelijk in interviews. Stemmen op de oppositie is stemmen voor een nieuwe oorlog.

Het is een retoriek die goed aanslaat in Samegrelo. Irakli*, een statige man van 70, vindt dat we ‘de Russische beer niet mogen uitdagen’. Hij stemde dan ook voor Georgische Droom omdat hij geen problemen wil: ‘Wat heeft een klein land als Georgië te betekenen in het grote licht der dingen? We moeten Rusland te vriend houden.’

De stille invasie

Volgens Tamar*, een lokale activist, bewerkstelligt Georgische Droom een angstcultuur als rookgordijn om Rusland Georgië van binnenuit te laten overnemen. Sinds de partij aan de macht kwam, is Georgië zowel politiek als economisch nauw naar Poetin toegegroeid. In hetzelfde jaar dat Rusland zijn grootschalige invasie van Oekraïne begon, werden de directe vluchten tussen Moskou en Tbilisi hervat.

Steeds meer loopt de stelselmatige sabotage van EU-relaties parallel met de erosie van burgerrechten. Activisten worden met overdadige boetes en jarenlange gevangenisstraffen ontmoedigd om zich kritisch uit te spreken over het internationale beleid van Georgische Droom. Zelfs Russische dissidenten die vanuit Georgië de oorlog in Oekraïne hekelen, worden genadeloos gedeporteerd naar hun thuisland.

Maar de genadeslag voor burgerrechten kwam er afgelopen zomer, met een uitbreiding van de Wet voor de Registratie van Buitenlandse Agenten. Elke organisatie die meer dan 20% van haar inkomen uit buitenlandse bronnen haalt, is sindsdien verplicht om zich officieel te laten registreren als buitenlandse agent, zodat de overheid haar activiteiten in detail kan doorlichten.

Het is niet moeilijk om in de wet echo’s van Ruslands Foreign Agent Law te herkennen, die in 2012 van kracht ging. Activisten zien dan ook in de wet Russische invloeden die vooral de politieke macht van Europese organisaties proberen in te perken. En met succes. Tientallen organisaties die weigerden hun data te delen, zoals Human Rights House Tbilisi, zagen hun bankrekeningen bevroren.

De wet heeft de greep van de overheid op het middenveld alleen maar verstevigd. Deze aanval op door het Westen gesteunde organisaties gaat parallel met toename van Russische inmengingen in de privésector. Tamar durft het zelfs te hebben over een ‘stille invasie’: ‘Ze zullen niet met tanks over de grens rijden zoals in Oekraïne. Het zal van binnenuit gebeuren. Russen zwaaien nu al de scepter op de vastgoedmarkt en in de industrie en de horeca.’ Ook volgens het IDFI blijft het aantal Russische zaken in Georgië toenemen. Meer dan de helft van Georgische ICT-bedrijven is bijvoorbeeld in de handen van Russen.

Wanneer het over Rusland gaat, kijkt Georgische Droom dus twee richtingen uit. Enerzijds wakkert het de angst voor een Russische invasie aan, anderzijds recupereert het diezelfde angstgevoelens politiek om de Russische invloedsfeer te vergroten.

Vreedzame transitie?

Aan de grens wacht iedereen in spanning af hoe de situatie in Oekraïne evolueert. De hoop leeft dat een Russische verlies van die oorlog een regimewissel in gang zet, die eindigt met een teruggave van het Abchazische territorium aan Georgië.

Maar politiek wetenschapper Gaëlle Le Pavic twijfelt aan de haalbaarheid van dat scenario. Aan beide kanten van de grens is de verdeeldheid alleen maar gegroeid. De wonden van de oorlog bemoeilijken een gedeeld verhaal. En ook het nationalisme van beide volkeren staat een vreedzame transitie van de macht in de weg.

‘Maar zeg nooit nooit’, werpt Le Pavic op. ‘Net zoals men geen einde aan de Sovjet-Unie zag: alles is voor eeuwig, tot het dat niet meer is.’

*Om veiligheidsredenen vermelden we alleen de voornaam.