Climate Class Connection verbindt klimaatstrijd met onderwijskansen voor meisjes in Pakistan

Geloof in kleine stappen

Met die kleine stappen wordt de Climate Baithak, want zo heet deze bijeenkomst officieel, ook afgesloten. Iedereen krijgt een post-it in de vorm van een groene dennenboom en schrijft daar zijn of haar voornemen tot klimaatactie op. Die boompjes worden op een grote, geschilderde boom gekleefd, onder de plechtig aandoende titel: Klimaatgelofte. ‘Ik neem me voor het huis en de omgeving schoon te houden’, schrijft een van de meisjes. Een ander wil minder plastic gebruiken, of in het algemeen haar gedrag veranderen zodat ze minder op het milieu weegt.

Het klinkt misschien aandoenlijk en naïef, want hoe kan de klimaatverandering afgeremd worden door voor eigen deur te vegen? Deze mensen dragen sowieso nauwelijks bij tot de CO2-uitstoot die het klimaat verstoort. Toch spoort de strijd tegen plasticvervuiling en milieuverloedering met de problematiek van de regio, zegt een van de dorpsoudsten. Deze licht glooiende streek was ooit dicht bebost, maar door commerciële ontbossing ontstonden er problemen met erosie en watervoorziening. De landbouw werd moeilijker omdat de beschikbaarheid van water onzekerder werd, waardoor inwoners elders een toekomst gingen zoeken. Er lopen directe lijnen tussen natuur, werk en migratie. Daarom wordt er in Maira Begwal ook gewerkt aan het herstellen van oude waterputten en kleine opvangdammen. Want als de regen onbetrouwbaar wordt, is er des te meer reden om het water op te vangen.

Klimaatcrisis = onderwijscrisis

Regenwater, grondwater en rivierwater vormen samen de bron van leven, maar voor Pakistanen is er meestal te veel of te weinig van. Bovendien groeit, nu de klimaatverandering een tastbare realiteit is, de onzekerheid over de beschikbaarheid van water, met name in de kleinste dorpen. Daarom is het zo belangrijk dat ook op plekken als Maira Begwal een Climate Baithak plaatsvindt, zegt Nouman Alam. Hij is aanwezig als directeur en oprichter van Climate Class Connection (CCC), een organisatie die de klimaatverstoring wil aanpakken door school en gemeenschap, leerlingen en hun families, en milieu en welzijn te verbinden.

Het begon, vertelt Nouman, met de hevige regen en verwoestende overstromingen die in 2004 het seizoensloopje tussen zijn dorp en de school veranderden in een woeste rivier. Dat maakte het bijna onmogelijk om nog op school te raken, maar gelukkig voerde zijn vader hem en zijn zussen achter op de motor ernaartoe. Tot ze op een kapotte weg een ernstig ongeval kregen. Zowel zijn vader als een zus werden daarbij zwaargewond. Een paar jaar later moesten zijn ouders de motor verkopen om de kosten van alweer een nieuwe overstroming te dekken. De overstromingen en het verlies van het familietransport betekenden meteen het einde van de schoolcarrière van zijn zussen, want in de conservatieve dorpsgemeenschap was het ondenkbaar dat meisjes alleen op pad zouden gaan naar een school in het volgende dorp, acht kilometer verderop.

Deze individuele ervaring staat voor een heel brede maatschappelijke realiteit. De provincie Sindh, bijvoorbeeld, werd in 2022 getroffen door de ergste overstroming van de voorbije decennia. Daarbij werden 19.500 schoolgebouwen beschadigd. Vier jaar later wachten 14.343 scholen nog op herstellingen en heropbouw, blijkt uit cijfers van de provinciale overheid. Zelfs gebouwen die in de statistieken als “hersteld en heropend” aangevinkt staan, missen vaak nog een dak, fatsoenlijke toiletten of leerkrachten. Het resultaat is dat 44 procent van de vijf- tot zestienjarigen in Sindh niet naar school gaat. En die schooluitval treft meisjes harder dan jongens.

Nouman Alam leerde later dat overstromingen niet zomaar natuurrampen zijn, maar dat ze vaker voorkomen en intenser zijn als gevolg van het verstoorde klimaat. ‘Ik wou echt manieren bedenken om de klimaatweerbaarheid van gemeenschappen te versterken en tegelijk ook de onderwijskansen van meisjes te beschermen.’ Dat bleek nog niet zo eenvoudig, want ‘zeker op het platteland weten mensen weinig af van klimaatverandering. En de, meestal analfabete, moeders zijn het moeilijkst te bereiken, ook al zijn ze cruciaal als we meisjes een voortrekkersrol in klimaatbeleid en in hun eigen emancipatie willen geven.’

Lokale initiatieven, nationale problemen

Het waren net die uitdagingen waardoor Nouman, met zijn CCC, een prioritaire keuze maakte voor meisjesscholen, vrouwelijke leerkrachten en ouderavonden met moeders. Allemaal met de ambitie om klimaat niet enkel bespreekbaar te maken, maar die opgedane kennis ook om te zetten in praktische en haalbare handelingen. In Maira Begwal blijkt dat alvast zijn vruchten af te werpen: op school wordt afval verzameld en gescheiden, en in heel wat gezinnen wordt veel meer toegekeken op plastic en mogelijkheden voor hergebruik.

De problemen die aangepakt moeten worden zijn echter enorm. Volgens de Climate Risk Index 2021 staat Pakistan op de achtste plaats van landen die het kwetsbaarst zijn voor klimaatverandering. In het scenario dat de opwarming van de aarde gemiddeld 3,5°C zou bedragen, zou dat in Pakistan 5,7°C zijn. Dat is ronduit dramatisch. In de hoge bergen valt er nu al minder en veel later sneeuw; in de steden zorgen extreme temperaturen voor een snelle toename van het aantal hittedoden; er zijn langere periodes van droogte op het platteland, en tijdens de moesson heeft Pakistan steeds meer af te rekenen met lokale wolkbreuken en plotse overstromingen. De combinatie van snelle bevolkingsgroei, onbetrouwbare regens en slecht waterbeheer duwt het land steeds meer naar een dreigend watertekort.

Nouman Alam beseft dan ook dat lokale initiatieven wel kunnen zorgen voor meer weerbaarheid, maar onvoldoende impact hebben op de nationale CO2-uitstoot, op de achteruitgang van biodiversiteit en natuur, of op de weerbaarheid van de samenleving als geheel. Er is nood aan schaalvergroting. Daarom trok de CCC naar het ministerie van Onderwijs, waarmee het een grootschalig project voor de ecologische vorming van leerkrachten opzette. Daarmee werden al zeker 1500 leerkrachten uit zo’n 150 scholen gevormd. Bovendien kregen 50 scholen het Unesco Green Schoolcertificaat, wat hen zowel financiële stimulansen als extra uitstraling biedt. Met de steun van diverse internationale organisaties en donoren kon de CCC de voorbije jaren duizenden leerkrachten en leerlingen – in meerderheid meisjes – bewust maken van klimaatverandering én hen vaardigheden aanleren om met de huidige en toekomstige ontwrichting om te gaan.

Ambassadeurs met een NOC

‘We zien de leerlingen als “ambassadeurs” van het klimaatdenken en -handelen’, zegt Nouman Alam. ‘Wat ze op school leren, nemen ze mee naar huis en naar hun gemeenschap. Maar om echte impact te hebben, is er een soort No Objection Certificate nodig.’ Een NOC is in Pakistan een gekende formaliteit die nodig is om bepaalde gebieden te bezoeken. ‘Dat groene licht komt er alleen als de dorpsoudsten gerespecteerd én overtuigd worden’, gaat Alam verder. In Maira Begwal waren de dorpsoudsten overtuigd en de NOC verworven, al was dat onder voorwaarde dat de school zelf het initiatief zou nemen, en met een blikveld dat zich beperkte tot plasticvervuiling en voorbijging aan de CO2-uitstoot.

Het feit dat Climate Class Connection zijn initiatieven over verschillende regio’s en provincies spreidt, en daarbij zoveel mogelijk ook het onderwijsbeleid probeert te beïnvloeden, vergroot de kansen op langetermijnimpact. En gelukkig zijn er ook andere initiatieven met gelijkaardige doelstellingen. Al is de vraag of basisinitiatieven, of zelfs nationale ngo’s, kunnen rechttrekken wat het beleid scheef laat groeien. Met een onderwijsbudget van slechts 0,8 procent van het bruto binnenlands product blijft Pakistan ver onder de 4 tot 6 procent die de VN aanbevelen. En die aanbevelingen houden niet eens rekening met de schade aan schoolgebouwen, of het gebruik van die gebouwen als noodopvang tijdens extreem weer.

Voorlopig is er enthousiasme zat rond de tafel in Maira Begwal. Nu de toespraken achter de rug zijn, de klimaatgeloften genoteerd en de groepsfoto genomen, is het tijd voor thee en versnaperingen. Tussen de pasta’s en de biryani’s verschijnt ook een grote chocoladetaart met suikeren hartjes, toefjes crème au beurre en de spreekwoordelijke (gekonfijte) kers op de taart. Climate Baithak II staat in sierlijke, groene letters op het gebak gespoten. Het is 33°C, maar de taart smaakt heerlijk.

‘De volgende baithak wordt veel groter’, zegt Nouman Alam op de terugweg naar Islamabad. ‘Dan moeten er zeker tweehonderd mensen van de plaatselijke gemeenschap deelnemen en zullen er sowieso tientallen leerlingen zijn. Alleen zo bereiken we ons doel.’ De bakkers zijn gewaarschuwd.