Migranten zoeken op de Middellandse Zee: ‘Ik zou zelf nooit in zo'n bootje durven stappen’

Een enkeltje Middellandse Zee

Terwijl Ortigia langzaam ontwaakt, is het aan boord van de Humanity 1 al druk. De 29-koppige bemanning is net teruggekeerd van vijf weken op zee. De bemanning voerde tijdens hun rotatie één reddingsactie uit, waarbij ze 47 mensen uit een half leeggelopen rubberbootje in veiligheid bracht. Onder hen waren zes kinderen, de jongsten nog geen twee jaar oud.

‘Toen ik voor het eerst op een reddingsboot stapte, wist ik niet wat ik zag: zoveel mensen samengepropt op een rubberboot. Ik bleef maar denken: wat doen ze hier in godsnaam op open zee?’

Op enkele dagen tijd moeten de bemanningsleden het schip opnieuw bevoorraden en opknappen voor een volgende missie. Het ruikt er naar vers aangebrachte verf en op de achtergrond is het gezoem van een generator te horen. Aan de achterkant van het schip overspant een groot beige zeil het dek. Er is plek voor zo’n 200 geredde mensen.

We spreken er met Dragos, de zoek- en reddingscoördinator. Om de bemanningsleden te beschermen tegen criminalisering door de Italiaanse overheid, gebruiken we enkel hun voornaam. ‘Toen ik in 2017 voor het eerst op een reddingsboot stapte, wist ik niet wat ik zag: zoveel mannen, vrouwen en kinderen samengepropt op een rubberboot. Ik bleef maar denken: wat doen ze hier in godsnaam op open zee?’

Met zijn negen jaar dienst en 120 reddingsacties is de Roemeen een van de meest ervaren reddingswerkers in de regio. ‘Het werk heeft me nederig gemaakt. Mensen zouden nooit in zo’n situatie van diepe wanhoop terecht mogen komen. Zelf zou ik uit angst nooit op zo’n bootje durven stappen, ze maken bijna altijd water.’

Er is één redding die Dragos bijna het werk deed neerleggen. ‘Op 27 januari 2018 hadden we een reddingsactie van een grote, witte, half leeggelopen rubberboot. Toen we aankwamen, lagen er al mensen een meter diep en bewusteloos in het water. Er waren dode moeders en kinderen die nooit zijn teruggevonden. Daarna zei ik dat ik nooit meer zou terugkomen. Maar toen werd ik weer opgeroepen en verliep alles goed.’

Boten aan de ketting

De Humanity 1 maakt deel uit van een burgervloot, een samenraapsel van verschillende ngo’s actief op de Middellandse Zee.

Dragos heeft in zijn negen jaar bij de burgervloot de houding van de Italiaanse overheid en de EU zien evolueren. In het begin was er een golf van solidariteit in de vorm van Mare Nostrum, een grootschalige Italiaanse zoek- en reddingsoperatie. Maar die werd in 2015 opgedoekt en vervangen door een Europese operatie onder leiding van de Europese grenswacht Frontex.

In 2019 verdwenen ook die EU-schepen van het maritieme toneel. Vandaag circuleren er boven de Middellandse Zee enkel nog Frontex-vliegtuigen en hoogtechnologische drones, op zoek naar gammele bootjes onderweg naar Europa.

Ngo’s sprongen in het gat dat Italië en de EU lieten. Zo ontstond er vanaf 2015 een micro-universum van zoek- en reddingsoperaties door burgers in het zeegebied tussen Libië, Tunesië en Italië. In 2025 telde de burgervloot vijftien reddingsschepen, zeven zeilboten en vier vliegtuigen en waren 21 niet-gouvernementele organisaties (ngo's) betrokken bij het redden van levens in de Centrale Middellandse Zee.

Verschillende bemanningsleden uiten vermoedens dat er een directe lijn bestaat tussen de Frontex-vliegtuigen en de Libische autoriteiten. Wanneer we daarover navraag doen bij Frontex, ontkent dat een rechtstreekse link met de kustwacht. Wel wijst het agentschap op zijn juridische verplichtingen: volgens het internationaal recht moet het het Libische coördinatiecentrum in Tripoli waarschuwen zodra het een boot in nood spot binnen de Libische reddingszone.

‘We zijn ons uiteraard bewust van de situatie in Libië en we zijn er niet blij mee dat we de Libiërs moeten inlichten. Maar de eerste prioriteit is het redden van mensenlevens’, zegt Frontex-woordvoerder Krzysztof Borowski..

Onderschept

De Libische kustwacht neemt onderschepte mensen mee terug naar Libië. Daarmee schendt ze het internationale non-refoulementbeginsel, dat verbiedt om mensen op de vlucht terug te sturen naar een land waar hun leven of vrijheid gevaar loopt.

‘Veel overlevers zeggen dat ze nog liever sterven op zee dan terugkeren naar Libië’, vertelt Sofia, de communicatiecoördinatrice aan boord. We spreken haar onder een overkapping in de haven.

Tijdens de laatste rotatie registreerde de Humanity 1 minstens drie onderscheppingen door Libië, vertelt ze: ‘We zien die lege boten drijven, zonder motor of spullen. Dan weet je dat de opvarenden teruggenomen zijn. Soms zijn we net een uur te laat om iemand te redden van een martelkamer (in Libië, red.)’, zegt ze, terwijl haar blik over de kade dwaalt.

Wie door een Europees schip gered wordt, valt onder Europese rechtspraak en heeft dus recht om asiel in Europa aan te vragen, oordeelde het Europees Hof voor de Rechten van de Mens nochtans in 2012. Om die reden besteden de EU en Italië het reddingswerk uit aan onder andere Libië, via partnerschappen en miljoenenbudgetten.

Dit beleid oogst al jaren felle kritiek van de Verenigde Naties en mensenrechtenorganisaties. In een rapport uit 2023 concludeerde een VN-onderzoeksteam dat er sterke bewijzen zijn dat er misdaden tegen de mensheid plaatsvinden in Libische detentiecentra.

De Libische kustwacht voert volgens het rapport doelbewust levensgevaarlijke onderscheppingen op zee uit om mensen dan met geweld terug te brengen. Eenmaal terug op het vasteland belanden ze vaak opnieuw in de handen van mensensmokkelaars en milities. In de centra is de realiteit inktzwart: foltering, verkrachting en psychologische terreur zijn er de norm.

De boten waarmee de Libische kustwacht migranten op zee onderschept, worden onder andere gedoneerd door Italië. In 2017 sloten de twee landen een akkoord waarin Italië zich verbindt tot technologische ondersteuning bieden aan Libië. Concreet betekent dit dat het onder meer trainingen geeft en schepen schenkt. Zo werden er in 2018 twaalf schepen ter waarde van 2,5 miljoen euro aan Libië overgedragen.

De Europese Unie onderschreef de samenwerking met Libië in 2017 in de Verklaring van Malta en hernieuwde ze al tweemaal. De Unie heeft tal van samenwerkingsverbanden met de Libische overheid op het vlak van migratie. Daarbij gaat het om grote budgetten: zo werd er via bilaterale akkoorden 224 miljoen euro voor Libië voorzien van 2021 tot 2027.

De grijze zone van het EU-migratiepact

De Italiaanse Mati, kort voor Mathilde, is onafgebroken in de weer achter haar laptop. We kunnen haar snel spreken tussen het opstellen van documenten door. Als protection representative aan boord is het haar taak om geredde mensen voor te lichten over de Italiaanse asielprocedure.

‘De gevolgen van het Europese beleid zien we nu al op de Middellandse Zee. Het dwingt mensen om langere, veel gevaarlijkere routes te nemen, wat de sterftecijfers op zee verder opdrijft. Het nieuwe EU-migratiepact en de terugkeerplannen versterken dit schadelijke grensregime alleen maar’, zegt ze, een sigaret stevig tussen de vingers geklemd.

Mati werkte eerder langs de Balkanroute en op het Italiaanse eiland Lampedusa. Ze heeft jaren ervaring met het doorgronden van het Europees migratiebeleid. En nu is er ook het migratiepact: ‘Het idee is dat mensen direct na aankomst zeven dagen worden vastgehouden in een gesloten faciliteit. Daar moet snel beslist worden over een start van een asielprocedure óf repatriëring. Maar hierdoor is er amper nog ruimte voor fatsoenlijke juridische bijstand of het herkennen van iemands kwetsbaarheden.’

Waar Mati zich grote zorgen over maakt, is dat mensen zich bij aankomst in een van deze screeningcentra wel fysiek op Europees grondgebied bevinden, maar niet juridisch. ‘Het pact creëert een grijze zone. Het is onduidelijk of de Europese mensenrechtenverdragen van toepassing zullen zijn.’

Ze geeft een voorbeeld: ‘De overheid wil in zeven dagen controleren of iemand een gevaar voor de samenleving vormt. Daarvoor zet ze databanken op en verzamelt ze biometrische gegevens. Dat is problematisch, omdat het pact niet specificeert hoe het recht op privacy gerespecteerd zal worden.’

Mati communiceert voorzichtig met de geredde mensen over de nieuwe regels. ‘Het is cruciaal dat we geen onnodige paniek zaaien, maar ook geen valse verwachtingen scheppen bij mensen over de weg die ze nog moeten afleggen. Europa heeft zijn eigen grenzen, nieuwkomers stuiten hier ook op sociale muren. Pas na een dag of vier zie je het besef langzaam bij de overlevers aan boord indalen: dat ze écht weg zijn uit Libië, maar dat de strijd hier opnieuw begint.’

Voor Mati is de rol van ngo-schepen duidelijk: ‘We mogen dit soort beleid niet normaliseren, van onderscheppingen op zee tot een steeds strenger grensregime. Daarom is het essentieel dat ngo-schepen op zee aanwezig blijven om te documenteren wat de autoriteiten daar doen.’

Met sommige van de geredde mensen houdt Zeina nog contact. ‘Ik ontmoette hier aan boord een Soedanese jongen die wilde doorreizen naar het Verenigd Koninkrijk. Hij was bereid om zijn leven nóg een keer te riskeren: in de jungle van Calais, in de handen van mensensmokkelaars en op zee. Mijn hart brak. Hij had zijn familie verloren in Soedan en zijn broer was tijdens de reddingsoperatie verdronken. Toch had hij de kracht om door te gaan. Enkele weken later stuurde hij me dat hij veilig was aangekomen.’

Voor we vertrekken, benadrukt Zeina de veerkracht van de mensen op de vlucht. ‘Het Europees beleid jongleert met mensenlevens. Politici dicteren wat “veilige landen” zijn, maar door te migreren bepalen deze mensen zélf hoe ze hun leven willen leiden. Zolang er niet voor iedereen voedselzekerheid is, zullen er ook nooit echt veilige landen bestaan.’

Lunapark voor toeristen

Bij zonsondergang keren we terug naar Ortigia. Onderweg staan toeristen in de rij voor een restaurant, terwijl ze zichzelf koelte toe wapperen met de menukaart. Naast de authentieke voordeuren hangen kleine Airbnb-sleutelkastjes. Op de Piazza del Duomo schiet een straatverkoper een blauw flikkerlichtje de lucht in.

Om de spanning tussen deze twee werelden te begrijpen, hebben we een laatste afspraak. Met Lidia Ginestra, een lokale journaliste die opgroeide in Siracusa. We ontmoeten haar op een rotsachtige pier met uitzicht op het historische centrum.

Een deel van de Siciliaanse bevolking steunt het beleid van de uiterst rechtse premier Meloni. Volgens Ginestra is dat niet los te zien van lokale frustraties: ‘Ortigia is een lunapark voor toeristen geworden. Scholen zijn gesloten, het postkantoor is nu een vijfsterrenhotel en de bioscoop is nu de grootste souvenirshop. De gewone bewoners worden verdreven. Als je hier een baan wilt, heb je buiten de toerismesector amper keuze.’

Er gapen volgens haar diepe kloven tussen de realiteit op zee en die op het land. ‘Het is ontzettend belangrijk dat ngo-schepen op zee levens redden. Maar er is aan land dringend nood aan een politiek perspectief. Wat heeft het voor zin om iemand te redden als die morgen weer wordt teruggestuurd?’

De sleutel ligt volgens de journaliste in het contact met de lokale bevolking. ‘Echte verandering begint niet in een bubbel van progressieve ngo-medewerkers. Het begint bij de mensen die simpelweg brood op de plank nodig hebben en uit wanhoop op leiders als Meloni stemmen. We moeten spreken met de locals die Siracusa moeten verlaten om werk te vinden. Pas als we laten zien dat hun economische strijd direct verbonden is met die van de migranten die Libië ontvluchten, veranderen we de maatschappij.’

Ginestra wijst op de hypocriete Europese houding: ‘Het is voor ons makkelijker om te denken dat het kwaad van buitenaf komt. De soldaat die koelbloedig mensen vermoordt, dat is tastbaar. Maar ondertussen financieren wij de Libische kustwacht om diezelfde mensen tegen te houden.’

‘We schieten de kogels niet zelf af. Maar een drone-operator die zijn slachtoffers niet eens ziet, staat moreel gezien niet ver af van de westerse toerist die vrolijk bootritjes maakt in het midden van een massagraf’, zegt ze, terwijl ze met haar handen in de richting van de Middellandse Zee wijst.