‘Voor het eerst proberen Europese leiders mensenrechten af te zwakken in plaats van uit te breiden’

In het voorjaar van 2024 keurde de Europese Unie het asiel- en migratiepact goed. Dat treedt op 12 juni 2026 in werking. Het pact voorziet onder meer in strengere grenscontroles, een gemeenschappelijke databank met biometrische gegevens en terugkeerprocedures aan de grenzen. Daarnaast moet het de solidariteit tussen de lidstaten op het gebied van opvang versterken en zorgen voor een grotere harmonisering van de asielregels.

Begin deze maand bereikten de Europese instellingen nog een onderling akkoord over nieuwe wetgeving die het terugkeerbeleid van mensen zonder wettig verblijf moet versnellen. Dat vormt het juridisch sluitstuk van het bredere Europese asiel- en migratiepact.

Of de uitvoering van dit nieuwe wetgevende kader de mensenrechtentoets doorstaat, moet de toekomst uitwijzen. Het is wel zeker dat Europese leiders, onder het mom van migratiebeleid, steeds vaker aan de basisprincipes van het Europese mensenrechtenverdrag knagen. 

Terugkeerhubs

Met de terugkeerwet opent Europa de deur om de omstreden terugkeerhubs in landen buiten de EU mogelijk te maken. Mensen zouden naar landen uitgewezen worden waar ze niet noodzakelijk een band mee hebben. Deze terugkeerhubs zijn geen nieuw idee. Europese leiders hebben al herhaaldelijk geprobeerd om migratie buiten de grenzen te beheren. 

Zo tekende toenmalig Brits minister van Binnenlandse Zaken Priti Patel in 2022 een akkoord met Rwanda om er mensen zonder papieren naar te deporteren en daar in tijdelijke centra onder te brengen. Maar een oordeel van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens hield de eerste vlucht aan de grond. 

Het Hof duidde dus hoe landen zelden veroordeeld worden voor mensenrechtenschendingen in migratiezaken. In de praktijk gaat het vooral over een veroordeling wegens het ontbreken van garanties dat de uitgewezen gedetineerde geen gevaar loopt na terugkeer in het land van herkomst. 

Door de druk op het EHRM op te voeren, en te spreken over een conflict tussen veiligheid, mensenrechten en migratiebeleid, scherpen belangrijke politici het negatieve frame van mensen met een migratieverhaal aan.

Verklaring van Chişinău

De politieke brief was het startpunt van een proces waarbij de 46 lidstaten van de Raad van Europa tot een gezamenlijk standpunt proberen te komen op het vlak van mensenrechten en migratie. 

Twee Belgische instituten – het Federaal Migratiecentrum Myria, en het Federaal Instituut voor de bescherming en bevordering van de rechten van de mens (FIRM) – waarschuwden dat ons land al enkele voorstellen deed die ‘op gespannen voet staan met het universeel karakter van mensenrechten en de rechtstaat’. 

Ook Kati Verstrepen, mensenrechtenadvocate en voorzitter van de Liga voor Mensenrechten, drukte zich tijdens Act for Peace in Ieper, enkele dagen voor de ondertekening, nog bezorgd uit.

Op 15 mei jongstleden namen de lidstaten van de Raad van Europa in Moldavië de verklaring van Chişinău aan. Daarin herbevestigden ze hun steun voor het EHRM. Dat die tekst er een stuk gematigder uitziet dan wat ons land oorspronkelijk op tafel had gelegd is goed nieuws, vindt Verstrepen. ‘Het principe van universaliteit wordt in de tekst benadrukt.’ Maar waakzaamheid blijft geboden, voegt ze eraan toe. 

Vooral de reden waarom de tekst tot stand is gekomen, baart Verstrepen zorgen. ‘De verklaring kwam er omdat negen regeringsleiders stelden dat landen gehinderd worden in het repatriëren van criminele migranten. Dat die stelling vertrekt vanuit een onwaarheid, blijft verontrustend.’

Verstrepen baseert zich op de nota van Myria en het FIRM. Die benadrukt dat het Hof in de overgrote meerderheid van de gevallen niet tussenkomt en dat er aan de beoordeling van de nationale autoriteiten over het uitwijzen van veroordeelden niet getornd wordt, zoals de negen regeringsleiders wel beweren. 

‘Het is ook problematisch dat de uitvoerende macht de rechterlijke macht zegt hoe ze iets moet interpreteren’, voegt Verstrepen eraan toe, waarmee ze verwijst naar het principe van de scheiding der machten.

‘Het is uiteraard goed dat de tekst vermeldt dat het verbod op folteren absoluut is’, vervolgt Verstrepen. ‘Maar een punt verder lees ik: “De beoordeling van de minimale ernst van mishandeling die als onmenselijke of vernederende behandeling of bestraffing wordt aangemerkt, is relatief en hangt af van alle omstandigheden van het geval”. Dat het verbod op folteren absoluut is, maar de minimale ernst dan toch “relatief” wordt genoemd, is voor mij tegenstrijdig.’

11.11.11., de koepel van Internationale Solidariteit, wijst erop dat er opnieuw een politieke opening gemaakt wordt voor terugkeerhubs. Kati Verstrepen sluit zich daarbij aan. ‘De tekst van Chişinău is slechts een politieke verklaring, maar ze toont nog maar eens aan dat 46 landen het aanvaardbaar vinden dat mensen naar derde landen worden gestuurd waar ze niet noodzakelijk banden mee hebben.’

Ongezien

Of deze verklaring van Chişinău ook een impact zal hebben op de rechtspraak van het EHRM over migratie valt af te wachten. Politici hebben in principe de macht om mensenrechtenverdragen te wijzigen, maar daarvoor moeten alle nationale parlementen een wijziging goedkeuren. Dat is een veel moeilijker proces dan een politieke verklaring, waar weinig terugkoppeling voor nodig is. 

‘Aan het verdrag is geen letter gewijzigd’, legt professor Başak Çalı uit. Çalı is professor internationaal recht aan de Universiteit van Oxford. ‘Dit is een politiek signaal, een vraag om de rechtspraak van het EHRM te ijken op de politieke wensen op vlak van migratiebeleid.’

‘Dit is ongezien’, oordeelt Verstrepen. ‘En ik draai toch al even mee.’ Çalı bevestigt, want volgens haar is het niet nieuw dat Europese lidstaten vragen aan het Europees Hof om de mensenrechten niet op een ruime manier te beschermen. ‘Maar het is nog niet eerder op zo’n zeer gerichte manier gedaan, waarbij bepaalde zeer fundamentele beginselen, zoals het verbod op foltering, worden aangevallen. Dat is wel heel nieuw’, stelt ze verontrust. 

‘Deze verklaring leert ons vooral dat Europese, democratisch verkozen regeringen een zo groot mogelijk vrijheid willen op vlak van migratiebeleid. Ze willen de maximale vrijheid om te deporteren wie ze willen.’ 

De rechterlijke uitspraken die politieke weerstand opwekken, gaan over de omstandigheden in gevangenissen in derde landen waar veroordeelden aan zouden worden uitgeleverd. Het verbod op foltering moet bijvoorbeeld kunnen gevrijwaard blijven. Ook het recht op een familieleven, al is dat een stuk beperkt in detentie, kan worden geschonden als de familie nog wel in het gastland woont, terwijl de gedetineerde naar het land van herkomst wordt overgebracht. ‘Europese landen geven nu het signaal dat dit hun probleem niet is’, stelt Çalı.

Reden tot bezorgdheid

Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens is altijd “hervormd” geweest, zegt professor Çalı. Sinds haar ondertekening in 1950 werden er 16 amendementen aan toegevoegd. ‘Maar die dienden om de bescherming uit breiden, nooit om ze af te zwakken. We bevinden ons nu in een politiek klimaat waarin dat voor het eerst gesuggereerd wordt. En al is deze tekst geen amendement, het is wel duidelijk een standpunt.’ 

Zo wordt migratiebeleid het hellende vlak waarop de universaliteit van de mensenrechten getest wordt. Maar mensenrechten, en de toepassing ervan, worden niet louter gehandhaafd door het EHRM in Straatsburg. Ze zijn verankerd in nationale wetgeving, in de verdragen van de EU en in internationale verdragen, waar ook nationale rechtbanken en het Hof van Justitie van de EU op toezien. 

Nu het migratie- en asielpact van de EU in werking treedt, kan dat hof zich verwachten aan vragen van de nationale hoven. Daarom vindt Çalı dat waakzaamheid is geboden. ‘We zien steeds vaker dat in het politieke anti-migratiediscours migranten worden gezien als de oorzaak van economische ongelijkheid. Ze worden als zondebok aangeduid, en ze zouden minder rechten verdienen.’ Çalı waarschuwt dat dit soort discours met de tijd vaak overslaat op andere doelgroepen, zoals vrouwenrechten- en lgbtqi+-activisten, die dan de zondebok worden. 

‘Niet enkel mensen met een migratieachtergrond moeten zich zorgen maken over deze ontwikkelingen.’