Elektriciteitslijn tussen Italië en Tunesië: ecologische buitenkans of groen kolonialisme?

Het scrollen door onlinefoto’s van Menzel Temime, een stadje halverwege het noordoostelijke schiereiland Cap Bon in Tunesië, roept onwillekeurig romantische verlangens op. Zachtroze flamingo’s bewonen de helderblauwe lagune. Op de uitgestrekte groene velden bloeien dieprode klaprozen, feloranje goudsbloemen en gele klaver. De stranden zijn zeldzaam wit en verlaten.

Hier zal, misschien in 2028 al, de ELMED-energiekabel aan land komen. Dat is een kabel tussen het Siciliaanse Partanna en Tunesië die de elektriciteitssystemen tussen Europa en Noord-Afrika zal verbinden.

Volgens de Italiaanse ambassadeur in Tunesië zal ELMED “het project van de eeuw” worden. En de Wereldbank, een van de belangrijkste investeerders, belooft op haar website dat het de handel in hernieuwbare energie zal stimuleren, wat essentieel is voor de duurzame ontwikkeling en de klimaatstrategie van Tunesië.

Verder prijst de Wereldbank het aan als ‘een baanbrekend project dat van Tunesië een groene energie hub zal maken dat zorgt voor meer energiezekerheid, meer integratie van hernieuwbare energiebronnen en een vermindering van de CO₂-uitstoot.’ Dat lijken heel logische ambities voor een land dat nu nauwelijks 4% groene stroom produceert en grotendeels afhankelijk is van energie uit buurland Algerije.

De elektriciteitsleiding zal 220 kilometer lang zijn, waarvan 200 zich onder de zo vaak dichterlijk bezongen diep azuurblauwe zee zal lopen en 20 onder de grond van het vaste land. In zuidwest Sicilië komt hij uit in Partanna, in Tunesië in Menzel Temime. Daar verrijzen dan de twee stalen torens van het elektriciteitsstation, waar nu weidse olijfvelden veeboerderij en olijfolieproducent Errouki omringen. Op de plek die internationaal geroemd wordt als kijkplek voor trekvogels komen de bovenleidingen.

Gebrekkige communicatie

Maar de inwoners van Menzel Temime zijn niet op de hoogte gebracht van dit grootse project. ‘De meeste mensen hebben geen idee’, zegt Béchir aan de telefoon.

Béchir is een activist bij een milieu-initiatief in Menzel Temime die liever anoniem wil blijven. ‘We zijn nauwelijks over ELMED geïnformeerd. Er is met geen enkele organisatie in Menzel Temime ooit contact opgenomen, laat staan dat we betrokken zijn bij de voorbereidingen. Hier leven veel boeren en vissers die financieel nauwelijks kunnen rondkomen. Hun inkomen hangt af van de kwaliteit van de natuurlijke systemen aan de kust.’

Nochtans zegt de Tunesische wet dat in dit soort kwesties publieksraadplegingen verplicht zijn. Er circuleren twee stakeholdersanalyses. Die van de projectuitvoerders, het Tunesische energiebedrijf STEG en zijn Italiaanse beursgenoteerde partner Terna, houdt het bij de vage belofte om ‘vast te stellen welke lokale gemeenschappen belanghebbend zijn.’

Die van de Wereldbank is al veel concreter. Daarin staan negen Tunesische organisaties aan wie vragenlijsten zijn verstuurd, en een lange lijst van vogelbeschermingsinitiatieven die met de ingehuurde onderzoeksbureaus gesproken zouden hebben. Geen van de genoemde organisaties bevindt zich in Menzel Temime.

‘We moesten zelf ontdekken dat de milieu-impactanalyse al lang te vinden was op het internet. Er wordt niets met ons gedeeld.’

De bevraagde organisaties in het document van de Wereldbank beoordelen de projectrisico’s als “laag”. Maar voor de inwoners van Menzel Temime zijn de projectrapportages, strategieën en analyses over ELMED moeilijk te vinden omdat ze verborgen zijn achter vele ingewikkelde zoekmenu’s.

Bovendien zijn die documenten voornamelijk in het Engels geschreven, terwijl Tunesiërs vooral Arabisch en Frans spreken. En mensen moeten overal zelf achteraan, ervaarde Béchir zelf. ‘We moesten zelf ontdekken dat de milieu-impactanalyse al lang te vinden was op het internet. Er wordt niets met ons gedeeld.’

Het ergert Béchir dat hij achttien jaar na de projectlancering nog steeds weinig technische details kent. Dat maakt hem wantrouwig. ‘Hoe kunnen we ELMED nu beoordelen? Al onze energie, tijd en aandacht verdwijnen in het begrijpen van het project. Het moet transparanter. De kans dat de onderzeekabel straks de diversiteit van het leven in onze zee aantast, is groot. Daar krijgen onze vissers last van. Bovendien verliezen we onze landbouwgrond, want het bestemmingsplan is gewijzigd.’ De milieu-impactanalyse beschrijft de gereserveerde grond als “toekomstig industriegebied”.

Intussen stuiten ook Europese onderzoekers op de gebrekkige communicatie rond het mega-energieproject. In haar rapport Renewable Energy and Electricity Interconnection Megaprojects in North Africa: Prospects for Euro-North Africa Cooperation schrijft denktank IEMed, waar ook de EU deel van uitmaakt, over tegenstrijdigheden tussen ELMED-rapporten. De auteurs waarschuwen dat alle promotie-inspanningen van overheidsfunctionarissen en investeerders dreigen uit te monden in propaganda, en dat er online geen bewijs bestaat van openbare raadplegingen in de getroffen regio’s van Tunesië.

Categorie A-project

Maria José Romero gelooft niet dat de Europese instellingen opzettelijk informatie achterhouden. Romero is manager Beleid en Belangenbehartiging bij Eurodad, een Europees netwerk dat zich bezighoudt met schuldenproblematiek en ontwikkeling. ‘Het gaat om logge instanties die niet gericht zijn op samenwerking met lokale gemeenschappen, wat problematisch is. Bovendien heeft de Europese Unie veel meer middelen en macht dan Tunesië, waardoor de vraag rijst of de belangen van het land en zijn bevolking wel voldoende zijn meegenomen.’

Uitgerekend officiële projectdocumenten die wel zijn vrijgegeven, suggereren dat het onderzoek naar ELMED nog propvol hiaten en onbeantwoorde vragen zit. De Wereldbank beschouwt ELMED dan ook als een Categorie A-project, een project met mogelijk aanzienlijk negatieve gevolgen voor het milieu en/of de samenleving, dat een volledige milieueffectbeoordeling vereist.

Ook de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling (EBRD), die eveneens in ELMED investeert, heeft kritiek. In een intern document van 2023 laten medewerkers weinig heel van de, in opdracht van de Wereldbank, uitgevoerde milieu-impactanalyse. Die zou te weinig oog hebben voor de risico’s en effecten op de biodiversiteit op zee en op land, en voor de bestaansmiddelen van lokale inwoners. Volgens het document zijn aanvullende beoordelingen noodzakelijk.

De longen van de Middellandse Zee

Meer onderzoek lijkt inderdaad zinvol. Het elektriciteitsstation van het zogenaamde High-Voltage Direct Current (HVDC)-type, dat werkt als een soort verloopstekker om elektriciteit transporteerbaar te maken, verschijnt straks op ongeveer 600 meter van het stadje. Volgens de auteurs van de milieu-impactanalyse zal het daarom “vrijwel onmerkbaar zijn”. Behalve als er sterke wind staat of de windrichting draait.

Bovendien wordt de voortdurende bromtoon die HVDC-stations produceren in verschillende onderzoeken, waaronder dat van de Ierse netbeheerder Eirgrid, een van de belangrijkste milieuaspecten en nadelen van deze technologie genoemd. Het lawaai van het elektriciteitsstation maakt de nabije omgeving in de toekomst met andere woorden onleefbaar. 

De klimaatimpact van SF₆ is ongeveer 23.500 keer groter dan die van CO₂’

‘De best beschikbare technologieën zullen ervoor zorgen dat onbedoelde en incidentele lozingen zo beperkt mogelijk blijven’, belooft de analyse. Ze verwijst daarmee naar het gebruik van zwavelhexafluoride (SF₆) in de schakelaars van het station.

Maar volgens VN-klimaatwerkgroep IPCC gaat het hier om ’s werelds krachtigste broeikasgas. ‘De klimaatimpact van SF₆ is ongeveer 23.500 keer groter dan die van CO₂’, schrijft Leonardo Bozolli in een mail. Bozolli is medeauteur van Assessing the environmental sustainability of alternative design concepts for transmission systems of offshore renewable energy, een onderzoek dat in 2025 door de Universiteit van Bologna gepubliceerd werd.

‘Daarbovenop,’ gaat Bozolli verder, ‘is er olie nodig om de installatie te koelen en te voorkomen dat elektriciteit overspringt. Er is dan ook een potentieel risico op olielekkages, wat dan weer grondwaterverontreiniging kan veroorzaken.’ Daarnaast wijzen andere onderzoeken, zoals het door het Zuid-Afrikaanse elektriciteitsbedrijf Eskom gepubliceerde rapport Fire and HVDC lines, op brandgevaar bij HVDC-elektriciteitsstations door de hoeveelheden verwerkte elektriciteit en de kans op oververhitting.

De onderzeekabel zorgt eveneens voor ongerustheid. Al beweert de milieu-impactanalyse dat die een vrij beperkt effect op de variatie van het zeeleven zal hebben. Onderwaterdeskundige Souha El Asmi, die onder andere meewerkte aan ELMED-onderzoek voor de Europese Ontwikkelingsbank, wijst echter op het risico dat de zeebodem en koraal- en zeegrasvelden vernietigd kunnen worden.

‘Het zeegras Posidonia is een belangrijk ecosysteem dat alleen in de Middellandse Zee voorkomt en al onder druk staat door vervuiling en illegale visserij.’ Natuurorganisaties spreken over Posidonia als “de longen van de Middellandse Zee” omwille van de zuurstof die dit type zeegras produceert.

El Asmi waarschuwt ook voor de impact van elektromagnetische velden en warmte op bepaalde gevoelige soorten, zoals zeeschildpadden en schaaldieren, en voor de toegangsbeperkingen voor vissers. Daarnaast kan de 20 kilometer lange ondergrondse kabel volgens El Asmi zorgen voor plaatselijke bodemerosie en de vernietiging van de begroeiing.’

Groen kolonialisme

Sommige ELMED-rapportages zijn dan weer opvallend transparant. Het nog uit te werken “hervestigingskader” van energiebedrijf STEG en de Europese Ontwikkelingsbank bevat opvallend concrete cijfers.

Voor de bouw van het elektriciteitsstation moet het veebedrijf Errouki, dat 60 m² groot is, gesloopt worden. De ondergrondse kabel doorkruist de percelen van zes families en het nabijgelegen gehucht Sidi Jamel Eddine. Daarbij zullen olijfbomen en graan- en andere productie verloren gaan. Volgens het document zouden er zeven ontmoetingen met belanghebbenden zijn georganiseerd om het participatieve proces te versterken. Maar daar heeft Béchir nooit van gehoord.

‘ELMED is pure uitbuiting en zal de enorme schuldenlast van het land alleen maar vergroten.’

Die bezwaren gelden enkel voor de ruim 70.000 inwoners van Menzel Temime en omgeving. Voorstanders van het ELMED-project benadrukken het algemeen belang. Volgens hen creëert het een momentum voor de Tunesische regering om uit het tot op het bot versleten en disfunctionerende economische systeem te stappen. Groene energie zou voor het grondstofarme Tunesië kunnen worden wat olie voor de golfstaten is.

Daartegenover staat dat de kabels elektriciteit zowel uit- als invoeren. Dat komt omdat Italië nu te veel groene stroom produceert en de overschotten graag in Tunesië kwijt wil. ‘Met als resultaat,’ zegt Fadhel Kaboub, ‘dat Tunesië eindigt als elektriciteitsimporteur van Italië, terwijl we juist minder energieafhankelijk van Algerije moeten worden.’

Kaboub is voorzitter van het Global Institute for Sustainable Prosperity en hoofddocent Economie aan de Amerikaanse Denison University. ‘Als er niet heel snel meer zonne-energiecentrales bijkomen, duurt het nog minstens tientallen jaren voor het importeren van gas ten einde komt. Waarom zouden wij groene energie exporteren? Tunesië kan geen kilowattuur missen. ELMED is pure uitbuiting en zal de enorme schuldenlast van het land alleen maar vergroten.’

Dat ELMED de Tunesische economie schaadt, staat ook in Tunisia and the ELMED-project: Electricity interconnection with Europe or subordination to the European energy agenda?, een rapport van de in Amsterdam gevestigde denktank TNI (Transnational Institute) dat vorig jaar werd gepubliceerd. De onderzoekers tonen erin aan dat het Tunesische staatsenergiebedrijf STEG meer dan twee derde van zijn aandeel in de kosten van het ELMED-project, ongeveer 390 miljoen euro, bij schuldeisers als de Wereldbank moest lenen, waardoor de schuldenlast stijgt met 15%. Dat komt omdat het bedrijf zijn toevlucht moest nemen tot de financiële markten om aan euro’s en dollars te raken.

Alles bij elkaar zal het land de eerste tien jaar van de exploitatie 220 miljoen euro verliezen. ‘In plaats van in de energiebehoefte van Tunesië te voorzien, positioneert ELMED Tunesië als schakel voor de groene transitie van Europa, waardoor in feite zowel energie als milieuverantwoordelijkheid wordt geëxporteerd’, schrijven de onderzoekers van TNI. ‘Dat is een vorm van groen kolonialisme, waarbij industriële mogendheden in het Noorden hun klimaatverplichtingen afschuiven op landen in het Zuiden.’

‘Wij zijn niet tegen ontwikkeling’, zegt Béchir. ‘Maar we willen dat die op een verantwoordelijke en transparante manier gebeurt. We willen betrokken worden bij de toekomst van Menzel Temime.’

De Wereldbank, STEG en Terna waren niet beschikbaar voor commentaar.