Kinderen met een stigma hebben een speciale plek op school nodig

De breuk

Op 15 oktober 2020 keerde Zaynab samen met haar drie jonge kinderen terug, niet vanuit Syrië maar vanuit Turkije. Toen haar zoontje van nog geen jaar vanuit het Syrische detentiekamp Al Hol in het ziekenhuis belandde, zag Zaynab haar kans schoon om met haar drie kinderen te ontsnappen en naar Turkije te vluchten. Het jaar voor ze in België aankwam, bracht ze door in Istanboel, waar ze werkte en de kinderen naar school gingen. De overlevingsmodus van de kampen verdween, de trauma’s kwamen in de plaats.

‘In Turkije was ik volledig alleen met mijn kinderen’, vertelt Zaynab. ‘De trauma’s van de oorlog en de kampen nestelden zich in mij. Ik leed aan posttraumatische stress, het ging almaar slechter met me. Ik besefte dat ik tijd nodig had om verder te kunnen, en ik begreep dat mijn kinderen verder moesten en nood hadden om zich te ontwikkelen in een normale omgeving. Terugkeren naar België zou zwaar worden, maar het moest.’

Bij aankomst in België werd Zaynab onmiddellijk aangehouden. ‘We werden opgewacht door een team van de speciale eenheden van de politie. Dat bracht ons na controle naar een aparte ruimte waar we afscheid moesten nemen van elkaar.’ Ze hadden zich erop voorbereid, vertelt Zaynab. ‘Ik had in Turkije mijn tijd genomen om de kinderen uit te leggen wat er zou gebeuren. Ik had hun verteld dat ze vertrouwen moesten hebben, ook in de mensen die hen opwachtten en meenamen. Mijn ouders zouden hen opvangen zolang ik in de gevangenis zat en hadden hun huis helemaal aangepast. Alles zou loslopen, drukte ik hen op het hart. Daarna ben ik naar de gevangenis van Hasselt gebracht.’

Het draaide anders uit; er liep niets los. Het contact tussen Zaynab en haar kinderen werd verbroken. Haar kinderen kwamen niet terecht bij de grootouders, maar werden elders ondergebracht. Noch Zaynab, noch haar ouders wisten waar de kinderen waren.

Pas na een aantal weken kwam een brief. De jeugdrechter had beslist dat de kinderen in een jeugdzorginstelling zouden worden ondergebracht. Het was dezelfde jeugdrechter die Zaynabs jeugddossier had behandeld en wist dat de thuissituatie haar als tiener niet uit de psychiatrie en de jeugdzorg had kunnen houden. Integendeel. ‘Ik denk dat mijn kinderen werden afgeschermd om elk risico te vermijden en te voorkomen dat ze bij mijn ouders opnieuw in een verkeerde entourage zouden terechtkomen.’

‘Weg mama’

Meer dan drie maanden duurde het voor Zaynab en de kinderen elkaar terugzagen, maar dan slechts via de pixels van een computerscherm. ‘Drie maanden in een volwassen leven zijn overbrugbaar, voor een jong kind voelt het aan als een eeuwigheid’, zegt Loots, die erbij was. ‘Het eerste gesprek werd getimed. Na 20 minuten viel het scherm uit: weg mama.’ Eenzelfde scenario twee weken later: alweer een hap uit een kinderleven.

De gevolgde procedure bij de teruggekeerde moeders en hun kinderen druist in tegen de basisprincipes van de jeugdhulp, legt Loots uit. ‘Die basis is om te werken aan een zo snel mogelijk herstel van de band tussen moeders en kinderen, ook als er problemen zijn. Dat is het zogenaamde subsidiariteitsprincipe. Een kind in een instelling plaatsen is de allerlaatste stap. Maar dat principe is compleet overboord gegooid. Bij alle teruggekeerde vrouwen uit Syrië was plaatsing de regel.’

Nochtans zat geen enkel kind van de vrouwen van wie hij en Jamaï de verhalen optekenden in een verontrustende opvoedingssituatie, verzekert Loots. Hij beseft hoe moeilijk het is om dit uitgelegd te krijgen aan de samenleving. ‘Ik had zelf, voor ik vertrok naar de kampen, ook geen zin om te investeren in die moeders, de daders. Ik ging voor de kinderen, de slachtoffers. Maar het stigma dat op deze moeders kleefde, stond haaks op wat we zagen en hoorden in de kampen en tijdens hun getuigenissen. Deze moeders deden alles om hun kinderen zo goed mogelijk te beschermen in de gruwel van de kampen.’

De voorbeelden staan opgetekend in Voor onze kinderen: de moeders die overal spelletjes van maakten, de vrouw die zich uithongerde tot skelet om haar dochtertje te kunnen voeden, zij die letterlijk speelse nesten bouwden in hun brakke tenten …

‘Het is cruciaal,’ zegt Loots, ‘om dat te willen erkennen.’

Het verhaal van de kinderen

Veel kinderen worstelden met de taal en de gewoonten die ze niet kenden – een detentiekamp in het kapotgeschoten Syrië is een melkweg ver verwijderd van een Vlaamse stad. Loots maakt een bruggetje naar vluchtelingenkinderen uit conflictlanden die instromen in het Vlaamse onderwijs. ‘Wat die kinderen nodig hebben als ze van een gruwelcontext op een veilige maar voor hen vreemde plaats als Vlaanderen terechtkomen, is een speciale groei- en leerruimte, een veilige plek waar ze hun verhaal kwijt kunnen, om te kunnen landen. Van daaruit kunnen ze beginnen te leren.’

In hun boek verwijzen Loots en Hannan Jamaï naar de Israëlische psycholoog Reuven Feuerstein, die midden vorige eeuw lesgaf aan kinderen die de gruwelen van de Holocaust hadden overleefd. ‘Belangrijker dan hen schoolse kennis en vaardigheden bij te brengen, was hen een context aan te bieden om zelfstandig te leren leren.’

Loots bezocht de provincie Caldas in Colombia, waar hij kennismaakte met La Casa Imaginante of het huis van de verbeelding. In Caldas wonen heel wat binnenlandse vluchtelingen die het geweld van de Colombiaanse burgeroorlog ontvluchtten. Een aantal klinisch psychologen vonden geen aansluiting bij de kinderen via opgelegde behandelmodellen, waarop ze de praatstok aan de kinderen gaven.

Zij leerden hun verhaal in creatieve ruimtes uitspreken via muziek, theater en beeldende kunst. Vanuit die gedeelde verhalen werd met succes een leertraject opgestart. ‘Kinderen krijgen in deze veilige leerruimtes het gevoel dat ze niet alleen gehoord worden, maar ook dat hun leven betekenis heeft’, verklaart Loots.

Hij blijft hameren op de aandacht voor relationele ethiek, ook in het Vlaamse onderwijs. ‘De modificatietheorie van Reuven Feuerstein uit de jaren 70 stelt dat intelligentie niet vaststaat, maar dat ieder mens door de juiste begeleiding in staat is zijn of haar cognitieve structuur blijvend te veranderen en te ontwikkelen. Maar als je kinderen wil laten leren, zei Feuerstein, moeten kinderen er wel zin in hebben, net als de leerkrachten.’

Daarover zijn Loots en Zaynab het eens: wie voor een klas staat, moet kinderen graag zien. Wie enkel kennisoverdracht vooropstelt, zoekt het best een andere job. ‘Ismaël vertelt me soms dat hij het niet kan helpen om een antwoord te geven voor hij zijn vinger opsteekt. Of dat hij aan zijn toets begint voor het startsein is gegeven’, zegt Zaynab. ‘Dat vertrekt, denk ik, vanuit zijn enorme nood aan contact. Hij wil gezien, geliefd en gehoord worden. Een leerkracht die dat ziet en begrijpt, en hem dus gewoon graag ziet, wint en krijgt hem mee.’

*fictieve naam omwille van privacy