Europa verstrengt, Spanje versoepelt

Druk van onderuit

Als je kan aantonen dat je voor eind december 2025 in Spanje was en minstens vijf maanden ononderbroken in het land verblijft, kom je in aanmerking voor de regularisatie, op voorwaarde dat je geen strafblad hebt in Spanje of in het land van herkomst. De regularisatie blijft een jaar geldig en kan verlengd worden als je kan aantonen dat je minstens drie maanden van dat jaar gewerkt hebt. Ze geeft je géén stemrecht en ook geen recht op verblijf in andere landen van de Schengenzone. Dat zijn de criteria die de regering meedeelde bij de aankondiging van de regularisatie. Toch bleven heel wat vragen onbeantwoord zolang het decreet niet in het staatsblad gepubliceerd was.

‘Deze regularisatie is een economische en humanitaire noodzaak. Ze is een weerspiegeling van een realiteit die op het terrein al lang aanwezig is’, zegt Beatriz de León Cobo, directeur van IEAM, een denktank over migratie in Barcelona. ‘Ze is ook lang niet de eerste grootschalige regularisatie die Spanje doorvoert, maar wel één die op een historisch moment plaatsvindt. Terwijl de Europese Unie eerder inzet op een terugkeerbeleid en op samenwerkingsovereenkomsten met derde landen om migratie te voorkomen of migranten terug te nemen, beslist Spanje om een buitengewone regularisatie door te voeren.’

Voor activisten en migrantenorganisaties daarentegen is deze regularisatie historisch, omdat ze het resultaat is van jarenlang activisme en druk uitgeoefend door de beweging Regularización.Ya. Dit platform van grassroots migrantenorganisaties ontstond in de nasleep van de covidpandemie. Tot de leden behoren organisaties zoals Sedoac, dat huishoudsters en zorgarbeidsters zonder wettig verblijf vertegenwoordigt, en Top Manta, de vereniging van straatverkopers in Barcelona. Ook vakbonden, ngo’s en organisaties van de katholieke kerk verlenen hun steun.

Het platform bracht de kwestie van de regularisatie op de agenda van het parlement via het instrument van de ‘volkswetgeving’. In Spanje is het parlement verplicht om een wetsvoorstel dat burgers indienen in behandeling te nemen, op voorwaarde dat het ondersteund wordt door minstens 500.000 handtekeningen. Het initiatief bleek een succes: de beweging wist er meer dan 700.000 te verzamelen.

Het wetsvoorstel bereikte het parlement, maar stuitte op tegenwerking van de rechts-conservatieve oppositiepartij Partido Popular (PP). Die wilde het voorstel wel bespreken in het parlement, maar maakte al vroeg duidelijk dat ze beperkingen en controles wilde opleggen. Daardoor dreigde het een lang politiek proces te worden. De regering van Pedro Sánchez (PSOE) greep in en paste de vreemdelingenwet aan via een koninklijk decreet, met het oog op een bijzondere regularisatie van migranten zonder papieren.

‘De linkse regering Sánchez, nochtans een minderheidsregering, kon de beslissing verkopen als resultaat van een burgerinitiatief,’ zegt Beatriz de León Cobo, ‘maar in werkelijkheid heeft ze de procedure niet helemaal gevolgd en via een koninklijk besluit het parlementair debat omzeild. Dat is niet onwettig, maar ook niet bepaald democratisch.’

Maar wat het meest stoort, is de tijdspanne die de regering vooropgesteld heeft om de regularisatie af te handelen. De overheid wil op zes maanden tijd een half miljoen migranten regulariseren, terwijl het aantal migranten zonder papieren in Spanje op 800.000 wordt geschat.

De operatie zou begin april van start gaan. Maar het koninklijk decreet dat de details over de procedure zou verduidelijken, werd pas later die maand, op 15 april, gepubliceerd. Hoe gaan de lokale overheidsdiensten dit waarmaken?, vragen activisten en experts in de media zich af. De vrees voor chaos is voelbaar, en de mogelijkheid om uit de boot te vallen zorgt bij de doelgroep voor verwarring. In de steden, maar ook in landelijke gebieden, waar de uitdagingen mogelijk nog groter zijn.

In Lleida

Via een zijsteeg van de Carrer Major, de voornaamste winkelstraat in de stad Lleida, is het bergop naar wijkcentrum L’Ereta. Het is nog steeds eind maart en er vindt een infoavond over de regularisatiecampagne plaats. De wijk oogt verlaten, en dat ligt niet alleen aan de lange Spaanse middagpauze. Op een kapsalon met foto’s van Afrikaanse kapsels op zijn gevel na valt er in de buurt weinig te beleven.

De grote zaal op de eerste verdieping van het wijkcentrum raakt snel gevuld. Een zeventigtal geïnteresseerden, voornamelijk mannen, luistert aandachtig naar de uitleg die Redwan Baddouh, student rechten actief binnen de beweging Regularización.Ya, geeft op uitnodiging van lokale organisaties.

Seizoensarbeid

De provincie Lleida ligt in een van de belangrijkste landbouwgebieden van Catalonië en is een van de belangrijke fruitregio’s van het hele Iberisch Schiereiland. Maar met slechts een half miljoen inwoners is het ook de minst bevolkte provincie in Catalonië. De streek trekt daarom veel migranten aan. Dat piekt in het oogstseizoen, dat in deze regio van mei tot september valt.

‘Elk jaar komen tussen 30.000 en 35.000 arbeiders naar de provincie om in de landbouw te werken’, zegt Llibert Rexach van de vereniging Fruita amb Justicia Social, een vereniging die opkomt voor seizoenarbeiders in Lleida. ‘Sommigen hebben contracten, anderen niet. Sommigen komen uit het buitenland, uit Zuid-Amerika en Oost-Europa, maar de overgrote meerderheid komt uit andere regio’s van Spanje.’

‘De regularisatie valt samen met de seizoensarbeid in de regio. We verwachten dit seizoen meer mensen, omdat ze weten dat ze hier gemakkelijk aan een arbeidscontract kunnen raken. Zo’n contract vergemakkelijkt de regularisatie’, verduidelijkt Rexach. ‘Bovendien geldt die slechts voor één jaar. Om een verblijfsvergunning te verlengen, moet je minstens drie maanden gewerkt hebben. Ook dat is een reden om hierheen te komen.’

Uit de boot

Rexach en andere collega’s, allen activisten en verenigingen, plegen die avond overleg in La Baula over de regularisatiecampagne. Op een muur vlakbij staat: ‘Construït l’alternativa revolucionària (OJS)’ te lezen, ‘Het revolutionaire alternatief is opgebouwd’. De afkorting is die van de socialistische jeugdorganisatie.

‘In landelijke gebieden is er niet genoeg infrastructuur om de regularisatie door te voeren. We zijn bang dat mensen om die reden uit de boot zouden vallen’, zegt Pilar Sierra van Lleida Pels Refugiats, een vereniging die zich inzet voor vluchtelingen. ‘In de kleine dorpen zijn er geen instanties waar mensen hun aanvraag kunnen indienen. Er zijn mensen die geen computer hebben of niet digitaal kunnen ondertekenen en er zijn er die de taal niet spreken. Daarom willen we van de overheid de toestemming krijgen om vrijwilligers in te zetten en zelf in te staan voor de ontvangst van de aanvragen.’

In feite doet Spanje al lang aan individuele regularisaties. Duizenden migranten werken in de informele economie. In de landbouw, in de bouw, in de horeca, in de zorg… Wie een document met een belofte van werk kan voorleggen, kan een verblijfsvergunning verkrijgen, op voorwaarde dat hij ook aantoont dat hij al twee jaar in het land woont.

‘Dat wil zeggen dat de overheid weet en erkent dat er migranten zonder papieren zijn’, zegt Ndiaye. ‘Maar ze verplicht hun om twee jaar, tot voor kort nog drie jaar, in deze situatie te blijven’, stelt ze vast. ‘De regularisatie is een kwestie van mensenrechten. De bescherming van de burgers is de verantwoordelijkheid van de overheid. Toch houdt diezelfde overheid mensen in een positie van kwetsbaarheid’, benadrukt ze. ‘Er is uiteraard veel racisme. In Lleida is dat erg zichtbaar vanwege het grote aantal migranten dat naar hier komt, maar het is een probleem in heel Spanje.’

Kwetsbaar

Met een tekening van een rij mensen die aanschuiven voor een certificaat van kwetsbaarheid hekelt een Spaanse cartoonist de absurditeit van de bureaucratie. Alsof die kwetsbaarheid niet de kern vormt van deze regularisatie, en alsof de rij zelf er geen bewijs van is. Het certificaat is vereist voor aanvragers zonder de belofte van werk, zonder mogelijkheid tot zelfstandige activiteit of zonder kinderen ten laste.

De regularisatiecampagne werd eind december aangekondigd, en de start ervan was gepland voor begin april. Maar het was wachten tot 14 april voor de beslissing ook in het Staatsblad gepubliceerd werd. Daarmee kwam er meer duidelijkheid over de voorwaarden om geregulariseerd te worden, maar het heeft de paniek bij de doelgroep niet kleiner gemaakt. Het lijkt erop dat de overheid toch nog iets moest bedenken en extra voorwaarden aan de aanvraag koppelde om streng over te komen.