Waarom het Russische nucleaire overheidsbedrijf nog steeds macht heeft

‘De satellietbeelden tonen dat Rusland de elektriciteitslijn heeft gesaboteerd. Er zijn geen raketinslagen te bekennen. Hun claim dat Oekraïne de lijn bombardeerde, houdt geen steek’, zegt Jan Vande Putte. Als nucleair expert bij Greenpeace onderzocht hij de precaire situatie van de kerncentrale in Zaporizja. Die werd net na de start van de invasie van Oekraïne in februari 2022 ingenomen door de Russen. Zij willen de centrale zo snel mogelijk aan hun eigen energienet koppelen en hebben dus baat bij het saboteren van de lijnen naar Oekraïne. Inspecteurs van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) monitoren de situatie ter plaatse.

Volgens Vandeputte speelt het IAEA echter een dubieuze rol. ‘Rusland gebruikt het agentschap om legitimiteit over de Zaporizja-centrale te verwerven, want de inspecteurs van het agentschap zijn erg degelijk. Toch wilde het IAEA die sabotage niet bevestigen. De druk van bovenaf om geen stelling tegen Rusland in te nemen is groot. De directeur van het Departement Nucleaire Energie is dan ook Michaïl Tsjoedakov, die voordien belangrijke functies bij het Russische nucleaire overheidsbedrijf Rosatom bekleedde.’

Ruslands invloed binnen het IAEA vormt een afspiegeling van zijn status in de nucleaire industrie. Rosatom is immers nog steeds de grootste exporteur van kerncentrales ter wereld en controleert het leeuwendeel van de uraniumexport.

Dat overwicht gebruikt Rusland om zijn politieke invloed te versterken. Terwijl West-Europa de gaskraan van Poetin dichtdraaide, bleef het Russische uranium binnenkomen. De opbrengsten vloeien naar het Kremlin, dat niet nalaat om te dreigen met zijn nucleaire arsenaal. Nochtans wilden de oprichters van het IAEA net die doos van Pandora voorgoed gesloten houden.

Atomen voor vrede

‘De grootmachten zullen een deel van hun macht gebruiken om de noden van de mensheid te lenigen in de plaats van de angst aan te wakkeren.’ Met die zin onderstreepte toenmalig Amerikaans president Dwight D. Eisenhower het belang van vreedzaam gebruik van kernenergie tijdens zijn toespraak voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 8 december 1953. Eisenhower pleitte voor de oprichting van een internationale atoomenergieorganisatie die een civiel gebruik van kernenergie moest promoten. ‘Atomen voor vrede’ werd het motto van wat in 1957 het IAEA zou worden, en kwam rechtstreeks uit Eisenhowers speech.

Maar al van bij het begin werd het IAEA het strijdtoneel van de machtsstrijd tussen de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten. Eind jaren 60 vervelt haar takenpakket meer en meer tot het uitsluitend inspecteren van nucleaire faciliteiten om te zien of alles er volgens de regels gebeurt. Maar uit angst voor spionage heerst er argwaan tegenover de inspecteurs. Een halve eeuw later blijkt die scepsis toch enigszins gerechtvaardigd.

‘Vandaag werken er ongeveer honderd Russen bij het IAEA. Het is dus waarschijnlijk dat de organisatie onder surveillance staat van de Russische geheime dienst’, zegt Aleksander Nikitin, nucleair adviseur bij het Bellona Environmental Transparency Center. Tot februari 2022 zetelde Nikitin eveneens in de adviesraad van Rosatom. Na de oorlog in Oekraïne werd de Noorse ngo Bellona tot “vijandige organisatie” verklaard. Samen met zijn collega’s verhuisde Nikitin van de vestiging in Sint-Petersburg naar de Litouwse hoofdstad Vilnius.

Voor Nikitin is het promoten van het vreedzame gebruik van nucleaire energie erg kwetsbaar voor misbruik. ‘Binnen het IAEA gelden er geen restricties voor de uitrol van kernenergie. En dus kan Rusland een kerncentrale in Iran bouwen en samenwerken met Noord-Korea. Die civiele projecten kunnen makkelijk evolueren naar militaire toepassingen. De opbrengsten van die projecten gebruikt Rosatom om de oorlog in Oekraïne te financieren.’

Ook van militair belang

Rosatom was als staatsbedrijf van bij de oprichting in 2007 vooral gericht op de Russische nucleaire industrie. Maar door de jaren heen ontgroeide het zijn kerntaak en werd het een conglomeraat met, in 2024, 262 dochterondernemingen en 50 geaffilieerde bedrijven. Die verschaffen werk aan zo’n 400.000 mensen en draaiden in 2025 een omzet van 3 biljoen roebel, oftewel een slordige 34 miljard euro.

Het takenpakket van Rosatom is sinds de Russische invasie van Oekraïne enkel maar uitgebreid, zegt Dmitry Gorchakov, eveneens nucleair adviseur bij Bellona en toegespitst op Rosatom.

‘De Russische economie is veranderd in een door de staat gestuurde oorlogseconomie. Staatsbedrijven krijgen almaar meer functies toebedeeld. Zo draait het bij Rosatom niet alleen meer om het nucleaire, maar opent het lithiummijnen en beheert het zelfs zonne-energieprojecten. De invloed van Rosatom op de Russische economie was nog nooit zo groot.’

Volgens het Russische staatspersagentschap TASS hielp Rosatom bij de ontwikkeling van de Oreshnik ballistische raket, waaruit ook zijn invloed bij militaire projecten blijkt.

Uit onderzoek van de Oekraïense denktank Dixi Group blijkt dan weer dat dochterbedrijven van Rosatom een cruciale rol spelen in de militaire toeleveringsketen. Zo fabriceert PA Start onderdelen voor de Ataka antitankraketten en het draagbare luchtafweersysteem Igla-S. En voor de bouw van de gevreesde Geran-drone importeerde Alabuga-Volokno LLC drieduizend ton aan koolstofvezel.

‘Hoe staat het met de oorlogsinspanningen?’ Dat is volgens Gorchakov de enige vraag die president Vladimir Poetin voor Alexey Likhachev heeft, de CEO van Rosatom. ‘Eigenlijk is dat niet zozeer een vraag, maar een bevel, want Poetin is zijn directe baas. Ze ontmoeten elkaar meerdere keren per jaar. Likhachev zal dus altijd alles doen om de militaire doelstellingen van het Kremlin te behalen.’

Nucleaire bezettingsmacht

Die militaire betrokkenheid werd ook zichtbaar in de bezetting van de Oekraïense kerncentrale van Zaporizja, de grootste van Europa. Nadat de Russen de controle erover verwierven, installeerden ze een vergaande bezettingsmacht.

Eind vorig jaar wijdde de Oekraïense ngo Truth Hounds een heel rapport aan die bezetting. ‘Al sinds de eerste Russische invasie van de Donbas in 2014 onderzoeken wij oorlogsmisdaden’, zegt onderzoeker Denys Sultanhaliiev. ‘Toen we die rond Zaporizja vastlegden, stootten we op iets ongebruikelijks: de rol van Rosatom in de bezetting.’

Vanaf 2023 transformeerde Rosatom het aanpalende Enerhodar in een Russisch atoomstadje. De inwoners werden zo teruggekatapulteerd naar het Sovjettijdperk. Toen verrezen er naast nucleaire faciliteiten nieuwe stadjes, zoals Enerhodar, waar het personeel van de centrale gehuisvest was, en bestuurd door het bedrijf. Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 verloren die stadjes in Oekraïne hun speciale status.

Maar in Rusland behield het nucleaire staatsbedrijf de controle over dergelijke atoomstadjes, zegt Sultanhaliiev. ‘Eenzelfde bewind leggen ze nu ook op aan de inwoners van Enerhodar. Zonder de toestemming van Rosatom kan niemand de stad nog in of uit.’

Die greep op het maatschappelijk leven reikt erg ver. Net als in Rusland kwam er zelfs een Rosatom School project dat voorziet in speciale opleidingen nucleaire fysica voor middelbare scholieren. Voor Rosatom biedt dat een garantie op geschoold personeel in de toekomst. De centrale in Zaporizja gebruikt namelijk een ander elektronisch systeem dan de Russische kerncentrales. De knowhow van het Oekraïense personeel is cruciaal om de centrale te kunnen onderhouden. Rosatom wil hen heel graag contractueel aanwerven, maar daar komt volgens Sultanhaliiev vaak dwang aan te pas. ‘Ze hanteren de good cop-bad cop-methode. Een Rosatom-medewerker probeert een Oekraïens personeelslid tot een contract te verleiden, maar als dat niet lukt, neemt een veiligheidsagent het over. Die begint dan te dreigen met opsluiting en martelingen. Het toont aan hoe nauw Rosatom en de Russische veiligheidsdiensten met elkaar verweven zijn. Het ene hoort bij het andere.’

Al zijn de Europese landen na de invasie wel in actie geschoten. Volgens datzelfde rapport begonnen het Brits-Nederlands-Duitse bedrijf Urenco en het Franse Orano hun uraniumcapaciteiten uit te breiden.

Toch gaat die omslag niet zonder slag of stoot. Het Franse bedrijf Framatome is een fabrikant van nucleaire brandstof, maar kon zijn eigen technologische knowhow niet op tijd ontwikkelen om te voldoen aan de contractueel vastgelegde leveringsdata. Uit noodzaak sloot het dan een joint-venture met Rosatom zodat het gebruik kon maken van de Russische expertise.

Maar ondanks die tegenslag klapt de Europese markt voor Rosatom langzaam dicht, zegt Gorchakov. ‘Behalve een inkomstenbron van 200 à 300 miljoen euro per jaar verliest het vooral een drukkingsmiddel. Net als olie en gas vormden de nucleaire diensten een middel om de Europese politiek te kunnen beïnvloeden. Maar Europa is al lang niet meer de belangrijkste afzetmarkt. De echte kansen liggen in het Globale Zuiden.’

Gebakken lucht

Begin vorig jaar was Rosatom nog betrokken bij de bouw van 19 kerncentrales in Bangladesh, India, Egypte, maar ook in Turkije. Ondanks het NAVO-lidmaatschap opteerden de Turken bij de bouw van de Akkuyu-kerncentrale voor een contract, ter waarde van 22 miljard dollar, met Rosatom. Die bouw verloopt volgens de Build-Own-Operate-strategie (BOO), waarbij Rosatom zowel de hoofdinvesteerder, beheerder als meerderheidsaandeelhouder is.

Op lange termijn kan Rusland dus grote invloed uitoefenen op de Turkse energiebevoorrading.

Zelfs in de Sahel tracht Rusland via nucleaire projecten zijn aanwezigheid te vergroten. In 2023 sloot Rosatom een overeenkomst met Burkina Faso voor de bouw van een nucleaire centrale en vorig jaar volgde een gelijkaardige deal met Niger. Na een reeks militaire staatsgrepen in de regio keerden de nieuwe machthebbers hun rug naar het Westen. Van dat machtsvacuüm profiteren de Russen optimaal.

Toch zijn die verklaringen vaak gebakken lucht, zegt Ulf Laessing, Sahel-expert bij de Konrad Adenauer Stichting. ‘De Russen willen hun toewijding aan de regio tonen. Hun doel is om Afrikaanse landen langdurig aan hen te binden en de Europese belangen in de regio te ondergraven. Maar door de precaire veiligheidssituatie is er nog niets van hun beloften in huis gekomen. En dat zal zo blijven. Het enige wat ze kunnen sturen zijn huurlingen en wapens.’

Concurrent China

Daarnaast heeft Rosatom niet langer vrij spel in het Globale Zuiden. Eind 2024 opteerde Ghana voor een samenwerking met het Chinese nucleaire overheidsbedrijf. En terwijl Rosatom de bouw voor de eerste kerncentrale in Kazachstan in de wacht sleepte, gingen de contracten voor de tweede en derde centrale naar China.

Voor Gorchakov komt de grootste tegenstand voor Rosatom dus uit Chinese hoek. ‘Momenteel verkeert het bedrijf in een moeilijke positie. Zijn partnerschappen met China zijn erg lucratief. Anderzijds mag het enkel specifieke onderdelen en technologie leveren. De Chinezen willen namelijk zelf hun eigen nucleaire industrie uitbouwen en de Russen bijbenen. In dat opzicht voedt Rosatom zijn grootste concurrent.’

Die competitie kan voor de Russen slecht uitpakken als Rosatom nog meer van zijn pluimen verliest. In 2025 daalden de inkomsten uit buitenlandse projecten voor het eerst van 18 miljard dollar naar 16,5 miljard. Door de sancties tegen Rusland heeft Rosatom moeite om de financiering voor zijn projecten rond te krijgen.

De Amerikaanse zakenkrant The Wall Street Journal berichtte dat de Amerikaanse justitie een rekening van Rosatom ter waarde van twee miljard euro liet bevriezen. Dat geld diende om de Akkuyu-centrale in Turkije te bekostigen. Dat project loopt ondertussen al enkele jaren vertraging op. Zulke tegenslagen kunnen voor Rosatom op termijn een financiële aderlating zijn.

Al denkt Dmitry Gorchakov dat het lot van Rosatom vooral verbonden is met dat van de Russische staat. ‘Vorig jaar gaf de CEO van Rosatom voor het eerst toe dat zijn bedrijf met problemen kampt. Het is veelzeggend dat hij de goednieuwsshow doorbreekt. Maar wat kan hij eraan doen? Alleen Poetin beslist of de oorlog doorgaat. Poetin beslist, de managers van Rosatom kunnen alleen maar volgen en hebben hun toekomst niet in eigen handen.’